chevron-down chevron-left chevron-right chevron-up home circle comment double-caret-left double-caret-right like like2 twitter epale-arrow-up text-bubble cloud stop caret-down caret-up caret-left caret-right file-text

EPALE - Elektronická platforma vzdelávania dospelých v Európe

Blog

Zelforganisatie van leren in Nederland: hoe zou dat kunnen?

17/09/2015
od Marissa VAN DER VALK
Jazyk: NL
Document available also in: EN

Geïnspireerd door voorbeelden van zelforganisatie elders in het land vraagt drs. Marja van den Dungen zich af of we leren voor volwassenen ook zo kunnen organiseren in de toekomst. “Zou zelforganisatie van leren – bijvoorbeeld in coöperatief verband- een wenkend en aansprekend alternatief kunnen zijn voor de grote daling van deelnemers die zich voordoet in de volwasseneneducatie?” Onderstaand stuk lag aan de basis van de tekst die Van den Dungen uitsprak bij de landelijke dag van Festival van het Leren op 18 september 2015.

 

Mijn inspiratie

Mijn inspiratie voor een andere organisatie van de Nederlandse volwasseneneducatie kreeg ik na kennismaking met Remmelt Schuuring: initiatiefnemer van een coöperatieve schoonmaakorganisatie in Den Bosch, een inspirator en doener. Bij deze schoonmaakorganisatie zijn medewerkers ook ondernemers. Het principe is zeggenschap, verantwoordelijkheid en eerlijker delen. Er is een koepel 'Gewoon doen' (één voor allen, waarin ook de financiële zaken geregeld worden), de uitvoering ligt bij 'Schoongewoon' (allen voor één). Er is geen verschil in beloning tussen de mensen die werken in de koepel of de uitvoering. Anno 2015 zijn er al 5 coöperaties (twee in Den Bosch, een in Eindhoven, een in Utrecht/Zeist en een in Haarlem), zijn er vijf in de pen en één onderweg. In Den Bosch is ook CINOP (mijn werkgever tot medio 2015) in zee gegaan met ‘Schoongewoon.’ Na coöperaties in de schoonmaak komen er nu ook coöperaties in de zorg ('Help gewoon').

Zie ook www.schoongewoon.nl

 

Aanleiding

Het principe van coöperaties sprak mij erg aan. Zou zelforganisatie van leren – bijvoorbeeld in coöperatief verband- een wenkend en aansprekend alternatief kunnen zijn voor de grote daling van deelnemers die zich voordoet in de volwasseneneducatie? Ik bedoel dan met name de volwasseneneducatie geregeld in de Wet Educatie en Beroepsonderwijs (WEB) en bekostigd door de overheid. Na eerdere grote terugloop van middelen en deelnemers, zien we namelijk een verdere daling in de periode 2006-2013 van meer dan 50%: van circa 50.000 naar 20.000 deelnemers (zie grafiek, gegevens van CBS, mrt 2015).

 

/sk/file/screenshot2015-09-17at154208pngAantal deelnemers educatie in Nederland

Aantal deelnemers educatie in Nederland

Ik zelf zie leren via zelforganisatie na(ast) bestaande vormen van formeel, non-formeel en informeel leren. Daarmee baken ik zelforganisatie van leren af van:

  • volwasseneneducatie volgens de Rijksoverheid (WEB). Dit betreft cursorisch aanbod voor 18 jaar en ouder; vooral gericht op het behalen van een diploma of aan het werk komen; aanbod omvat Vavo, NT1 en NT2, Nederlandse taal en rekenen;
  • programma’s gericht op preventie en bestrijding van laaggeletterdheid (zoals ‘Tel mee met Taal’);
  • aanbod Volksuniversiteiten; net als volwasseneneducatie cursorisch aanbod: taalcursussen, computer gerelateerde en creatieve cursussen.

 
Ontwikkelingen in deze context

Een andere inspirator voor het denken over zelforganisatie en horizontaal organiseren is Jan Rotmans, hoogleraar transitiekunde Erasmus Universiteit R’dam. In Verandering van tijdperk (2014) duidt hij de veranderingen die gaande zijn. Rotmans stelt dat we niet meer leven in een tijdperk van verandering, maar in een verandering van tijdperk. Verticale systemen brokkelen af, horizontale gemeenschappen en netwerken komen op. Mensen nemen steeds meer zelf initiatieven als antwoord op een gevestigde orde waarin de mens niet meer centraal staat. Deze initiatieven spelen zich af in zeer veel sectoren waaronder zorg, welzijn, energie, de financiële wereld en het onderwijs. Hij heeft deze beweging van onderop getypeerd als Nederland kantelt. Reeds 250.000 mensen - een voorhoede- zijn betrokken bij vernieuwingen en kanteling. Wanneer dit aantal 10x zo groot wordt, zal er sprake zijn van onomkeerbare en duurzame verandering.

Via internet is een interessante uitzending van Tegenlicht van de VPRO te zien over Nederland kantelt (2015). Niet toevallig komt daarin ook Schoongewoon aan de orde. Een onafhankelijk initiatief dat goed aansluit bij de waarnemingen van Rotmans. Zie voor meer informatie: www.nederlandkantelt.nlwww.sustainabilitytransitions.com en www.ksinetwork.nl. Voor de kanteling in het onderwijs is een groep actief onder de naam United4Education.

 
Op zoek naar voorbeelden van zelforganisatie

Interesse in zelforganisatie heeft mij de ogen geopend voor vele burger-, buurt-, en wijkinitiatieven, die mogelijkheden bieden voor leren en ontwikkeling. Ik noem er een paar:

  • Leeszaal R’dam West, bevlogen bewoners organiseren na verdwijnen bibliotheken door bezuinigingen zelf een publieke leeszaal (7.000 titels)
  • Krachtfabriek Houten, een sociale onderneming in een voormalige school op basis van halen en brengen van kennis, talenten en netwerk om anderen te helpen. De gemeente heeft schoolgebouw ter beschikking gesteld; daarin zijn technische werkplaatsen, werkplekken, ontmoetingsruimte en workshops.
  • Kompelproject Horst (Limburg), koppeling van Polen aan Nederlanders (een maatjesproject, individueel), om te leren over elkaars cultuur en taal. Door de komst van Polen in deze regio en de welkome ontvangst is in een krimpgebied weer groei ontstaan. Het is een positieve ontwikkeling voor het samenleven, het werk in de agrarische sector, de scholen, kerk en disco (Brandpunt 2015).
  • Theatergroep Wunderbaum: ‘We doen het wel zelf’ (NRC, sept 2015), maakt voorstellingen over andere vormen van samenleven en toont daarin voorbeelden van ondernemende burgers op gebieden waar de overheid zich terugtrekt.

 

Ook zie ik vele voorbeelden van samen middelen verwerven en ondernemen:

  • Crowdfunding voor regionale en duurzame initiatieven:

       - Redding buurtcentrum Tilburg, na besluit sluiting door gemeente (€80.000)

       - Nieuwe foodhall Amersfoort voor regionale duurzame biologische producten (€160.000)

  • Ondernemerschap en eigenaarschap in de buurt/wijk/gemeente:

       - Bewonersinitiatief Lucas Community Osdorp (bewondernemers)

       - Hier schaar ik dan ook de coöperatie Schoongewoon onder.

 

Wat is gemeenschappelijk in al deze voorbeelden?

  • Het gaat om initiatieven van burgers, van onderop. Soms in lijn met wat Rotmans signaleert als antwoord op een terugtrekkende overheid (bv Leeszaal Rotterdam West, Buurtcentrum Tilburg). Er zijn inspiratoren, mensen die het vuur uitdragen en overdragen. Er is geloof in kwaliteit van leven en samenleven boven geld verdienen. Er is een balans tussen individueel en collectief belang. Men kiest en organiseert een samenwerkingsvorm.
  • Soms heel vrijblijvend en niets formeel vastgelegd (de Krachtfabriek), vaak in de vorm van een coöperatie. Van elkaar leren is soms expliciet het doel (Wunderbaum en Krachtfabriek). Samenwerken leidt echter altijd tot individueel en samen leren: over verantwoordelijkheid nemen en zeggenschap, netwerken en werken, organiseren, elkaar ondersteunen, produceren, ondernemen, middelen verwerven, duurzaamheid. Het leren in coöperaties zou naar mijn idee vaker een expliciet doel kunnen zijn.

 

Doelen van coöperaties en oprichting

Coöperaties kunnen vele doelen hebben. Denk aan de oorspronkelijke doelstelling van de Raiffeisen Boerenleenbank, coöperaties gericht op gezamenlijke inkoop of coöperatieve winkels. In het kader van het leren van volwassenen gaat het mij om twee mogelijke andere typen van coöperaties: een werknemerscoöperatie of een sociale coöperatie (zie ook www.socialecooperatie.nl). Welke vorm ook gekozen wordt de hoogste zeggenschap ligt uiteraard bij de leden/eigenaars (in de Algemene Ledenvergadering).

 

Het oprichten van een coöperatie kan in vier stappen:

  1. Opstellen bedrijfsplan
  2. Ontwikkeling statuten
  3. Registratie bij belastingdienst
  4. Inschrijving KvK

(zie ook www.ikgastarten.nl )

 
Hoe zou dit kunnen werken voor zelforganisatie van leren?

  • Als een werknemerscoöperatie (zoals Schoongewoon). Buurt- of wijkondernemers (of breder) bundelen kennis, vaardigheden en expertise in een aanbod passend bij leervragen uit de buurt of wijk. Deelnemers betalen daarvoor (doel is niet winst of instandhouding voorzieningen en gebouwen, maar redzaamheid ondernemers);
  • Als een sociale coöperatie. Zelforganisatie van burgers gericht op bereiken van doelen die individueel niet mogelijk zijn, bv het verbeteren van zelfredzaamheid en inkomenspositie. Leden stellen kennis, ervaring en expertise ter beschikking van anderen op basis van ruil;
  • De sociale alliantie lijkt in de definitie dezelfde doelen na te streven ‘een autonome organisatie van personen die zich vrijwillig verenigen om hun gemeenschappelijke, economische, sociale en culturele behoeften en ambities te behartigen d.m.v. een onderneming waarvan ze zelf eigenaar zijn en die ze democratisch controleren’. In sociale allianties werken vaker ook instituties samen, bijvoorbeeld gericht op sociale rechtvaardigheid en armoedebestrijding.

 
Zelforganisatie en leren van volwassenen

Bij zelforganisatie horen begrippen als zelf- en samengestuurd leren. Lerenden staan zelf aan het roer van leerdoelen, leeromgeving, middelen enzovoort. Daarmee is het anders dan formeel, non-formeel en informeel leren. Want het gaat om wél bedoeld, intentioneel leren. Zie ook de omschrijving van Knowles, andragoog en een van de voorlopers van zelfgestuurd leren. Auteur van Self directed learning (1975). ‘Zelfgestuurd leren beschrijft het proces waarin individuen het initiatief nemen, met of zonder hulp van anderen, bij het vaststellen van de leerbehoeften, het formuleren van de leerdoelen, het identificeren van menselijke of materiele leerbronnen, het kiezen en implementeren van geschikte leerstrategieën en het evalueren van de leeropbrengsten.’

Een andere grote inspirator van self-directed learning was Allen Tough (wetenschapper en futuroloog): The adults learning projects (1971). Andere namen die ik tegenkom: Flavell en Zimmerman. Niets nieuws onder de zon dus, maar wel nieuw in de context van de ontwikkeling van zelforganisatie van leren.

Zoals we hebben gezien bij Schoongewoon gaat het echter niet om de denkers en de theoretici, maar vooral ook om de doeners, de mensen die het in de praktijk brengen. Zelf- en samengestuurd leren via zelforganisatie passen naar mijn idee ook heel goed bij het brede perspectief op leren zoals voorgestaan in het Festival van het Leren!

Ik heb mijn ogen en oren open gezet voor deze nieuwe mogelijkheden van zelforganisatie van leren en word daar erg blij van. Wie ook?

 

Drs. Marja van den Dungen was tot begin juli 2015 directielid van Stichting CINOP. Als maatschappelijke onderneming helpt de stichting organisaties om jongeren en volwassenen op te leiden voor de arbeidsmarkt en samenleving van morgen.

jjmvddungen@outlook.com

 

Share on Facebook Share on Twitter Epale SoundCloud Share on LinkedIn
Refresh comments Enable auto refresh

Zobrazuje sa 1 - 1 z(o) 1
  • Obrázok používateľa Elena Galifianaki

    This is a very interesting article, thank you for posting it here.

    Remember next week EPALE is hosting Migrant Education Week 25-29 April (/node/20789).

    There will be 3 LIVE discussions taking place on Tue 26th, Wed 27th and Thu 28th April (Experiences, Challenges and Solutions). Join in the discussions and share on social media with the hashtag #epale2016.

    To get an email alert as the live discussions start, go to the EPALE Soonfeed and click "Join" for each discussion: /blog/epale-soonfeed.

    See you online next week!

    Eleni