European Commission logo
Utwórz konto
Blog
Blog

Edukacja muzealna wobec kultury strachu

Wojna w Ukrainie stawia poważne wyzwania przed edukacją kulturową i muzealną, które odbiegają od tradycyjnie rozumianych celów edukacji dorosłych.

ok. 6 minut czytania - polub, linkuj, komentuj!


Od dłuższego czasu mam przyjemność pisać o edukacji kulturowej na blogu EPALE. Przede wszystkim skupiam się na muzeach, które ze względu na doświadczenia zawodowe oraz zainteresowania naukowe i badawcze są mi szczególnie bliskie. Nie jestem zresztą jedyną osobą, która pisze i dostarcza informacji z tego zakresu. Wystarczy zajrzeć na stronę tematyczną, żeby się o tym przekonać. Wiele z tych tekstów to ciekawe studia przypadków prezentujące wiedzę, doświadczenia i teoretyczne konteksty, których lektura oddaje aktualny stan zaawansowania i praktyki edukatorów kulturowych i muzealnych, którzy są autorami i autorkami tych wpisów. Niemniej ze względu na wojnę w Ukrainie konieczne jest zwrócenie uwagi na te aspekty edukacji kulturowej oraz edukacji muzealnej, które są istotne w odniesieniu do bieżącej sytuacji geopolitycznej i wyzwań, przed którymi najprawdopodobniej stanie edukacja dorosłych w Polsce.

 

pole pszenicy

Źródło: Pole pszenicy z krukami, Van Gogh, Google Arts & Culture

Edukacja kulturowa i edukacja muzealna na platformie EPALE

Teksty na EPALE omawiające warsztaty, seminaria, działania angażujące dorosłych, obrazują stałe elementy działań realizowanych zarówno w obrębie murów instytucji kultury jak i poza nimi. Panoramę edukacji kulturowej, zwłaszcza edukacji muzealnej, jaką dzięki nim otrzymujemy składa się zarówno z kursów pogłębiających kompetencje edukacyjne, jak i warsztatów społecznościowych, seminariów, zajęć teatralnych, wykładów, projektów partycypacyjnych. Niektóre są dydaktyczne, oparte na biernym przyswajaniu informacji, inne angażujące, polegające na działaniach warsztatowych, jeszcze inne, wskazują na emancypacyjny potencjał edukacji kulturowej, zaangażowanej politycznie i społecznie. Tematyka wpisów na EPALE poświęcona jest także problemom edukacji. W odniesieniu do edukacji muzealnej zasadniczy z nich polega na tym, że w samych muzeach, pomimo pozytywnej zmiany, jaką obserwujemy w tym zakresie od pewnego czasu, nadal jest ona postrzegana jako pozbawiona odpowiedniej rangi i statusu. Powadzi to do wewnętrznych napięć i hierarchizacji, które w sytuacjach kryzysowych, jak chociażby pandemia, obnażają faktyczną pozycję edukatorów w muzeach. W kontekście aktualnej sytuacji politycznej ważnym jednak aspektem poruszanych na EPALE zagadnień dotyczących edukacji muzealnej jest akcentowanie jej krytycznego wymiaru, który przeformułowuje potoczne rozumienie tego czym jest edukacja kulturowa realizowana w muzeach oraz tego czym mogą być same muzea współcześnie.

Edukacja kulturowa wobec współczesnych wyzwań

W potocznym rozumieniu edukacja kulturowa przekazuje wiedzę na temat zjawisk z zakresu historii oraz kultury. Dotyczy więc wydarzeń, faktów, dat oraz osób ważnych dla konkretnych społeczności lub narodów, mające dla nich znaczenie integrujące i animacyjne, polegające, na przykład, na ożywieniu aktywności kulturalnej.  Obejmuje także prezentacje na temat krajobrazu kulturowego, na który składają się najważniejsze elementy dziedzictwa materialnego i niematerialnego takie jak sztuka, architektura, technika, zwyczaje, style życia. Może również dotyczyć wiedzy o samych instytucjach kultury, o ich rodzajach, zasadach, formach i obszarach działalności. Jeśli chodzi o kompetencje, w tym potocznym rozumieniu ważne jest kształcenie w zakresie odbioru sztuki, ponieważ w edukacji kulturowej wykorzystywane jest dziedzictwo artystyczne. Dlatego też często podkreśla się znaczenie języka, znajomość pojęć, którym opisywane są zjawiska kultury. Ten potoczny zakres edukacji kulturowej odzwierciedlają cele programów edukacyjnych, które nakierowane są na poznanie i zrozumienie przeszłości, rozwijanie kreatywności poprzez warsztaty malarskie, muzyczne, teatralne itp., na pielęgnowanie wartości i na rozumienie własnej tożsamości kulturowej oraz na szacunku dla różnych kultur i ich form ekspresji artystycznej.

Ale edukacja kulturowa, w tym w również edukacja muzealna, nie musi ograniczać się do przeszłości, może bowiem sprostać  współczesnym wyzwaniom, jakie rzucają przed nią aktualne problemy społeczne. Zwłaszcza jeśli ten potoczny zakres edukacji kulturowej uzupełni się o bardziej krytyczne i radykalne elementy edukacji dorosłych. Na kilka z nich na EPALE zwracano już wcześniej uwagę. W ich skład wchodzą tradycje społecznej praktyki pedagogicznej, które obejmują feministyczną edukację dorosłych, edukację antydyskryminacyjną, pedagogikę krytyczną i publicznąedukację dorosłych opartą na sztuce, ekologiczną edukację dorosłych, edukację obywatelską, żeby wymienić tylko kilka. Tradycje te pozwalają edukatorom kulturowym akcentować określone środowiska edukacji i uczenia się, takie jak ruchy społeczne, określone grupy, takie jak kobiety, określone praktyki twórcze, takie jak sztuka i wystawy lub określone problemy polityczne i społeczne, takie jak wojna i kolonizacja.

Podkreślam krytyczne nurt edukacji kulturowej dorosłych, ponieważ w sytuacji wojny w Ukrainie oraz jej politycznych i społecznych konsekwencji, których skali jeszcze nie znamy, niemniej możemy się domyślać, bardzo ważne będzie pełne zaangażowanie edukacyjne instytucji kultury, które pozwoli zarówno na wsparcie żyjących w Polsce Ukraińców jak i Rosjan.

Edukacja muzealna wobec kultury strachu

Do 24 lutego 2022 roku pojęcie „kultury strachu”, zwłaszcza w tej części świata, w której znajduje się Polska, wiązało się głównie z kaskadą problemów społecznych, kulturowych i klimatycznych wywołanych przez szalejący kapitalizm, nieokiełznany neoliberalizm, czy jak chce Jason Stanley pełzający faszyzm autorytarnych rządów demokratycznych państw Zachodu. Od 24 lutego kultura strachu oznacza również realne zagrożenie brutalną wojną, taką, jaką prowadzi w Ukrainie Rosja, a nie jedynie irracjonalny lęk wynikający z erozji rudymentów społeczeństwa obywatelskiego i reguł demokracji liberalnej. Zmiana ta dla praktyki edukacji kulturowej dorosłych, wówczas jeśli faktycznie traktuje się kulturę jako przestrzeń, w której nasze wyobrażenie o świecie może zostać radykalnie zakwestionowane, oznacza, że również muzea muszą odegrać aktywną rolę jako miejsce spotkań, które nie tylko zachęca do rozwoju intelektualnego czy kreatywności, ale także angażuje na rzecz sprawiedliwości, świadomości, a nawet aktywizmu.

Jest to istotne zarówno dla uciekających przed wojną Ukraińców, jak i dla Rosjan, którzy w Polsce już mieszkają. Bo chociaż muzea, odwołując się do pojęcia Mary Pratt, można potraktować jako swoiste „strefy kontaktu” walczących ze sobą kultur, to ich siła polega na tym, że posiadają umiejętność maskowania tego faktu. Tak rozumiana strefa kontaktu czyni muzea przestrzeniami wymiany, działań i relacji podejmowanych w duchu wzajemności, a nie wrogości. Przestrzeniami kolektywnego tworzenia znaczeń, debaty, współtworzenia wiedzy, autorefleksji, ale także miejscem stawiania oporu wobec hegemonicznych narracji. Takie podejście do muzeów oraz edukacji muzealnej, z jednej strony, pozwala odejść od głęboko zakorzenionego przekonania, że są to przestrzenie oraz praktyki bezruchu, bierności i obojętności wobec współczesnych problemów społecznych. Z drugiej, stwarza szansę na spotkanie w owej strefie kontaktu, obu stronom konfliktu. W Polsce, gdzie mieszkają zarówno Ukraińcy jak i Rosjanie, edukacja muzealna staje więc przed poważnym wyzwaniem zaangażowania się na rzecz budowania relacji pomiędzy Ukraińcami i Rosjanami, którzy żyją w Polce, a same muzea obliguje do stworzenia warunków dla takiego spotkania.

Z lektury wpisów na EPALE, które jak wspomniałem, piszą głównie praktycy, wynika, że edukatorzy muzealni, przynajmniej ich część, mają świadomość potrzeby poszerzania obszarów tradycyjnie zorientowanej na przeszłość edukacji kulturowej i angażowania się w rozwiązywanie współczesnych problemów politycznych i społecznych. Należy mieć nadzieję, że również muzea w Polsce dostrzegają taką potrzebę i będą stanowiły enklawy „stref kontaktu”, tak, jak to robią muzea na świecie.  To, że ich umiejętność sugerowania bezstronności, obiektywizmu i oderwania od realnego świata, zostanie skutecznie wykorzystana do stworzenia przestrzeni relacji zwaśnionych stron w duchu wymiany, a nie wrogości. Po to, aby stawić skuteczny opór narzucanym przez dyktatora narracji, których celem jest śmiertelny podział dwóch żyjących ze sobą na co dzień nacji.


dr Marcin Szeląg – historyk sztuki, edukator muzealny i kurator, adiunkt na Wydziale Edukacji Artystycznej i Kuratorstwa Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu, dyrektor Muzeum Regionalnego w Jarocinie. Ambasador EPALE.


Interesujesz się edukacją kulturową dorosłych? Szukasz inspiracji, sprawdzonych metod i niestandardowych form w obszarze edukacji muzealnej?

Tutaj zebraliśmy dla Ciebie wszystkie artykuły na ten temat dostępne na polskim EPALE!  


Zobacz także:

Publiczność muzeów sztuki

Technologia wspierająca edukację muzealną

Planowanie interpretacji w muzeum

Wzmacniający potencjał partycypacji. Rozmowa z dr Katarzyną Jagodzińską

Zmiana klimatu w muzeach


Źródła:

M. L. Pratt, Arts of the Contact Zone, https://www.jstor.org/stable/25595469

Portal Edukacji Muzealnej, www.edukacjamuzealna.pl

Login (2)

Komentarz

Problem z edukacją kulturową (przynajmniej w odniesieniu do sztuki) polega na tym, że jest to pojęcie dość nieostre i mało intuicyjne. Pamiętam, jak dołączyłem do zespołu osób, które edukację kulturową czynią swoim modus operandi to sam nie za bardzo rozumiałem, po co dodawać nową metkę do czegoś co funkcjonuje od dawna. W końcu jako edukator i kurator projektów społecznych używałem sztuki jako pretekstu do działań a charakterze antydyskryminacyjnym, obywatelskim, aktywistycznym czy querrowym od bardzo dawna. Z kolei, gdy próbuję dystrybuować zdobytą wiedzę dalej to widzę, że zdecydowanie lepiej rezonują takie hasła, jak „sztuka jako narzędzie”, „sztuka jako pretekst” czy edukacja „przez sztukę”. Myślę, że przydałaby się nam wszystkim jakaś środowiskowa narada nad tymi wszystkimi terminami i określeniami :)

Login (1)

Masz rację - pojęcia są nieostre. Nie jestem jednak pewien czy powinny być ostre. Z mojego punktu widzenia efektywnym kryterium byłby cel i ewentualne zakładane efekty w odniesieniu do zdiagnozowanego zagadnienia. Stąd mi również bliskie jest podejście "pretekstowe" do sztuki jako narzędzia do podejmowania/rozwiązywania konkretnych wyzwań/problemów. 

Login (0)

Users have already commented on this article

Chcesz zamieścić komentarz? Zaloguj się lub Zarejestruj się.

Inna wersja językowa?

Ten dokument jest również dostępny w innych wersjach językowych. Wybierz z listy.
Switch Language

Want to write a blog post ?

Don't hesitate to do so! Click the link below and start posting a new article!

Najnowsze dyskusje

Dyskusja EPALE na temat społeczności uczących się na obszarach wiejskich

Nie przegap kolejnej dyskusji EPALE w środę, 8 czerwca!

Więcej

Dyskusja online na temat kultury w czasach kryzysu

W czwartek 28 kwietnia 2022 r., między godz. 10.00 a 16.00, na EPALE odbędzie się transmitowana na żywo dyskusja online na temat kultury w czasach kryzysu.

Więcej

Edukacja w sytuacji kryzysowej: konsekwencje wojny w Ukrainie.

W czwartek 17 marca 2022 r. w godz. 10.00-16.00 EPALE będzie gospodarzem dyskusji online, podczas której omówimy edukację kryzysową oraz jaką rolę może odegrać kształcenie dorosłych w radzeniu sobie ze skutkami konfliktów i sytuacji kryzysowych.

Więcej