chevron-down chevron-left chevron-right chevron-up home circle comment double-caret-left double-caret-right like like2 twitter epale-arrow-up text-bubble cloud stop caret-down caret-up caret-left caret-right file-text

EPALE

Elektroniczna platforma na rzecz uczenia się dorosłych w Europie

 
 

Blog

Zrównoważony rozwój. Edukacja dorosłych dla zrównoważonego rozwoju.

24/09/2019
przez Adam Kapler
Język: PL

CZĘŚĆ 1.

Czym jest zrównoważony rozwój?

                 

Zrównoważony rozwój (ang. sustainable development, w Polsce zwany też czasem „ekorozwojem”, „trwałym rozwojem” albo „rozwojem sustensywnym”) to doktryna z pogranicza ekologii, ekonomii i nauk politycznych, zakładająca, że można tak zaspokajać potrzeby gospodarcze obecnego pokolenia ludzi, by uniknąć wyeksploatowania biosfery, a tym samym nie narażać na zagładę przyszłych pokoleń, a nawet zapewnić im standard życia porównywalny z naszym mimo wyczerpania się surowców nieodnawialnych. Drugim, kluczowym celem ekorozwoju ma być ocalenie większości gatunków przed wymarciem (Ryc. 1, Ryc. 2), a nawet wskrzeszenie pewnych gatunków wymarłych, o ile będzie to technicznie możliwe i opłacalne ekonomicznie w przyszłości. Wśród biznesmenów zrównoważony rozwój definiuje się jeszcze szerzej, jako każde działanie innowacyjne, związane z oszczędnością strat, a zarazem uwieńczone finansowym sukcesem. Zrównoważony rozwój ma być alternatywą dla dotychczasowych paradygmatów rozwoju społeczno-gospodarczego oraz stosunków gospodarki do przyrody, gwarantującym wewnątrz- oraz międzypokoleniową sprawiedliwość, jak również wyższy szacunek dla innych gatunków. Trwały rozwój umożliwić ma ludzkości ucieczkę z pułapki maltuzjańskiej, a może nawet z pułapki Tukidydesa (Witek-Crabb 2005, Berdo 2006, Kozłowski 2007, Atkinson i in. 2009, Tausch 2012, Klein 2018).     

/pl/file/ryc1bankgenowpanobczrbwpowsiniejpgryc_1_bank_genow_pan_ob_czrb_w_powsinie.jpg

Ryc. 1. Kriogeniczny bank genów w PAN OB. CZRB (fot. A. Kapler)

     

Początków doktryny zrównoważonego rozwoju dopatruje się w pismach Hansa Karola von Carlowitza (1645-1714), saskiego męża stanu i naturalisty, jednego z pierwszych teoretyków leśnictwa i górnictwa. Carlowitz zauważył, że kopaliny jak węgiel, rudy metali, sól wyczerpują się w sposób nieunikniony (stanowią zatem zasoby nieodnawialne), podczas gdy las może, choć nie musi odrosnąć  (jest zasobem warunkowo odnawialnym). Dlatego tak ważnym jest, by eksploatować lasy w sposób rozsądny i oszczędny, zalesiając co najmniej tyle samo obszaru ile się wykarczowało, a potem cierpliwie czekając, aż drzewostany osiągną odpowiedni wiek rębny. Ogromne wrażenie na Carlowitzu zrobiła fala bankructw w górnictwie, spowodowana brakiem odpowiedniego drewna na filary i mechanizmy odwadniające w kopalniach (Grober 1999, Hahn i Knoke 2010).

W 1968 roku zawiązuje się Klub Rzymski, po czym publikuje alarmujący raport-apel „Granice wzrostu”, przedstawiając w nim nader pesymistyczną wizję przyszłości Ziemi. Rozpoczyna się gorąca międzynarodowa debata o dalszych losach przyrody i ludzkości. Sekretarz generalny ONZ U’Thant prezentuje, 26 maja 1969 roku na Zgromadzeniu Ogólnym swój słynny raport pt. „Człowiek i środowisko”.  Od lat 70-tych XX w. zaczerpnięty z prac Carlowitza termin „zrównoważony rozwój” zaczął się pojawiać w artykułach naukowych, prawie międzynarodowym i debacie publicznej. W 1972 roku zorganizowano konferencję w Sztokholmie pod hasłem „Mamy tylko jedną Ziemię!”. 20 lat później w dniach od 3 do 14 czerwca 1992 roku w Rio odbył się „Szczyt Ziemi”. Dokumentami prawnomiędzynarodowymi, uchwalonymi wskutek tych narad, są m.in.:

  • Deklaracja z Rio – zawierająca 27 ogólnych zasad i obowiązków w sprawie rozwoju i środowiska,
  • Agenda 21 – globalny program działań edukacyjnych w celu zrównoważenia rozwoju świata,
  • Konwencja o zachowaniu różnorodności biologicznej,
  • Konwencja o ochronie klimatu;
  • Deklaracja współpracy krajów na rzecz rozwoju lasów;
  • Karta Lipska.

(Sztumski 2006, Bukowski 2009, Wilson 2017)

/pl/file/ryc2owocostansierpikaroznolistnegojpgryc_2_owocostan_sierpika_roznolistnego.jpg

Ryc. 2. Owocostan sierpika różnolistnego Serratula lycopifolia, gatunku krytycznie zagrożonego wymarciem w Polsce, włączonego do projektu „FlorIntegral” (fot. A. Kapler)

     

Współczesną, powszechnie przyjętą definicję trwałego i zrównoważonego rozwoju znajdziemy w pierwszym zdaniu słynnego Raportu Brundtland WCED z 1987 r. pt. „Nasza wspólna przyszłość”. Deklaruje się w nim, że „na obecnym poziomie cywilizacyjnym możliwy jest rozwój zrównoważony, to jest taki rozwój, w którym potrzeby obecnego pokolenia mogą być zaspokojone bez umniejszania szans przyszłych pokoleń na ich zaspokojenie”. (Raport Brundtland…1987)

Ponadto w preambule „Traktatu o Unii Europejskiej” kraje członkowskie zobowiązują się do „popierania postępu gospodarczego i społecznego swych narodów poprzez urzeczywistnienie rynku wewnętrznego oraz umacnianie spójności i ochrony środowiska, przy uwzględnieniu zasady zrównoważonego rozwoju, oraz do prowadzenia polityk, które zapewnią, że integracji gospodarczej towarzyszyć będzie równoczesny postęp w innych dziedzinach” (Traktat..., 2010).

W dzisiejszej Polsce zasada zrównoważonego rozwoju zdobyła sobie trwałą rangę konstytucyjną. Wpisano ją bowiem explicite w art. 5 Konstytucji Rzeczypospolitej, natomiast bardziej szczegółową, urzędową definicję zrównoważonego rozwoju do ustawy Prawo Ochrony Środowiska. Ekorozwojem nazwano „taki rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności lub obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń.” (Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej 1997, Prawo Ochrony Środowiska 2001 z późn. zmianami)

Mimo powszechnego konsensusu w sprawie zrównoważonego rozwoju, dla niektórych przyrodników, socjologów i ekonomistów sam termin pozostaje niezbyt szczęśliwie dobrany – ich zdaniem rozwój (czy to pojedynczego organizmu, czy to całego ekosystemu, przedsiębiorstywa czy państwa) z definicji nie może być zrównoważony, albowiem generuje nieodwracalny wzrost entropii oraz nieodwracalne procesy różnicowania się oraz wymierania gatunków/obumierania zbędnych komórek i całych organów. Ponadto rozwój oparty o wykorzystanie surowców nieodnawialnych (głównie paliw kopalnych) z definicji nie może być „zrównoważony” ani „trwały”, skoro bogactwa te nieodwracalnie się wyczerpią nawet przy najoszczędniejszym gospodarowaniu. Co więcej uspokojenie czy spowolnienie przemian prowadzi do stagnacji, a tym samym długofalowo wyklucza rozwój. Stąd tylko krok do uznania całej koncepcji trwałego rozwoju za wyłącznie postulatywną, mętną i pseudonaukową (Mastalerz 2005, Schüßlburner 2009, Reisman 2015).

Wykazano niestety ścisłą korelację między wzrostem gospodarczym, wzrostem demograficznym oraz postępem naukowo-technicznym a degradacją przyrody - wraz ze wzrostem liczby ludności oraz jej zamożności kurczy się powierzchnia ekosystemów naturalnych, lasów gospodarczych i ziem ornych, wymierają kolejne gatunki roślin i zwierząt, zanikają historyczne rasy zwierząt domowych i roślin uprawnych, rozrastają się natomiast miasta-molochy, monokulturowe plantacje oraz wysypiska śmieci (Trepka 1986, Raudsepp-Hearne i in. 2010). Wiele pouczających przykładów zagłady całych społeczeństw (od Polinezyjczyków z Wyspy Wielkanocnej przez Majów oraz Indian Anasazi aż do Wikingów z Grenlandii) na skutek nadmiernej eksploatacji otaczającej je przyrody opisał szczegółowo, ale przystępnie Jared Diamond w „Upadku” (Diamond 2007).

Co gorsza wysoko rozwinięte społeczeństwa eksportują swoje problemy przyrodnicze i społeczno-polityczne na ziemie społeczeństw słabiej rozwiniętych tudzież na tereny bezludne. Niechlubnym przykładem takich działań jest choćby przełowienie łowisk w Zatoce Adeńskiej i jednoczesne nielegalne zatapianie tam szkodliwych odpadów (w tym radioaktywnych) przez przybyszów z krajów wysoko rozwiniętych, które doprowadziło do powstania piractwa na wybrzeżach Somalii oraz funkcjonalnego wymarcia tamże wielu gatunków ryb, wielorybów i diugoni (Herbig i Fouche 2013).

         

CZĘŚĆ 2. Zrównoważony rozwój jako troska o usługi ekosystemowe

CZĘŚĆ 3. Edukacja dla zrównoważonego rozwoju

       

           

Adam Kapler - Botanik z PAN Ogrodzie Botanicznym – Centrum Zachowania Różnorodności Roślin, skarbnik Oddziału Warszawskiego Polskiego Tow. Botanicznego, członek komisji rewizyjnej Centrum Ochrony Mokradeł. Od ponad 10 lat zabezpiecza zasoby genowe rodzimych gatunków ginących i rzadkich – ostatnio w ramach projektu POiŚ „FlorIntegral - zintegrowana ochrona in situ i ex situ rzadkich, zagrożonych i priorytetowych gatunków flory na terenie Polski. POIS.02.04.00-00-0006/17”, jak również oprowadza wycieczki, szkoli nowych pracowników, konsultuje projekty artystyczne, przygotowuje materiały promocyjne i współtworzy dwujęzyczne ścieżki edukacyjne dla PAN OB. CZRB.

***

Wykorzystane piśmiennictwo:

Atkinson Giles, Dietz Simon, Neumayer Eric, 2009, Handbook of Sustainable Development. Edward Elgar Publishing, Cheltenham  Glos, UK.

Batorczak Anna, 2013, Edukacja dla Zrównoważonego Rozwoju w Polsce i w Wielkiej Brytanii. Rozprawa doktorska, Promotor: dr hab. Alicja Siemak-Tylikowska prof. UW, Wydział Pedagogiki UW, [mscr].

Borys Tadeusz, 2010, Dekada edukacji dla zrównoważonego rozwoju-polskie wyzwania. Problemy Ekorozwoju 5: 59-70.

Berdo Jan, 2006, Zrównoważony rozwój: w stronę życia w harmonii z przyrodą. Wyd. Earth Conservation, Sopot.

Berlińska  Anna,  Kozłowska-Rajewicz  Agnieszka,  Czapla  Małgorzata,  2010,  Zrównoważony  rozwój - upowszechnianie    zagadnienia    w    podstawie    programowej    kształcenia    ogólnego. [w:] Tuszyńska L. (red.) Edukacja środowiskowa w społeczeństwie wiedzy, Wydział Biologii, Pracownia Dydaktyki Biologii, L. Uniwersytet Warszawski, Warszawa.

Berkowska Elżbieta, Sobolewski Mikołaj, 1995, Realizacja polityki ekonomicznej w kontekście postanowień Szczytu Ziemi w Rio, Kancelaria Sejmu. Biuro Studiów i Ekspertyz, Informacja 291.

Bukowski Zbigniew, 2009, Zrównoważony rozwój w systemie prawa. Wyd. TNOiK, Toruń.

Daily Gretchen, (ed.), 1997, Nature’s Services: Societal Dependence on Natural Ecosystems. Island Press, Washington DC.

Diamond Jared, 2007, Upadek. Dlaczego niektóre społeczeństwa upadły, a innym się udało? Tłum. Jacek Lang, Janusz Margański, Zofia Łomnicka, Marcin Ryszkiewicz, Prószyński i S-ka, Warszawa.

Gajuś-Lankamer  Ewa,  Wójcik  Anna-Maria, 2010, Edukacja  dla  zrównoważonego  rozwoju. Poradnik dla Studentów i nauczycieli, UMCS, Lublin.

Gawor Leszek, 2006, Wizja nowej wspólnoty ludzkiej w idei zrównoważonego rozwoju. Problemy Ekorozwoju 2: 59-66.

Grober Ulrich, 2007, Deep roots-a conceptual history of sustainable development (Nachhaltigkeit). Wissenschaftzentrum für Sozialforschung, Berlin.

Grodzińska-Jurczak Małgorzata, Gajuś-Lankamer Ewa, Wójcik Anna-Maria, Pietrzyk Agata, 2010, Potrzeby i warunki edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju w Polsce. Problemy ekorozwoju, 5, 95-106.

Hahn Wilhelm, Knoke Thomas, 2010, Sustainable development and sustainable forestry: analogies, differences, and the role of flexibility. European Journal of Forest Research 129: 787-801.

Herbig Friedo, Fouché Henri, 2013, Maritime piracy and conservation crime in Africa: has the die been cast for an environmental disaster?. Acta Criminologica/Southern African Journal of Criminology 26: 37-48.

Howaniec Marcin, 2010, Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju w Polsce - czego brakuje? Journal of Ecology and Health 14: 176-179.

Kafel Krzysztof, Lenart Witold, (red.), 1996, Rozwój zrównoważony w edukacji szkolnej. Jak nauczać zgodnie z ideami Szczytu Ziemi? Poradnik dla nauczycieli, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa.

Kalinowska  Anna, 2007, Dekada Edukacji dla Zrównoważonego  Rozwoju  –  zmniejszanie barier.  [w:]  Kalinowska  A.  Lenart  W.  (red)  (2007) Wybrane zagadnienia z ekologii i ochrony środowiska. Teoria i praktyka zrównoważonego rozwoju. Wybór wykładów z lat 2004-2007, Uniwersyteckie Centrum Badań nad Środowiskiem Przyrodniczym, Warszawa.

Kostecka Joanna, 2009, Dekada edukacji dla zrównoważonego rozwoju-wizja, cel, strategia. Problemy Ekorozwoju 4: 101-106.

Kozłowski Stefan, 2007, Przyszłość ekorozwoju. Wyd. KUL, Lublin.

Klein Naomi, 2018, Nie to za mało! Jak stawić opór polityce szoku i stworzyć świat, jakiego nam trzeba? Wyd. Literackie MUZA, Warszawa.

Levorsen Arville, 1972, Geologia ropy naftowej i gazu ziemnego. Wyd. Geologiczne, Warszawa.

Lovelock James, 2007, The Revenge of Gaia: Why the Earth Is Fighting Back? – and How We Can Still Save Humanity? Earth’s Climate Crisis and the Fate of Humanity. Penguin, London.

Lovelock James, 2014, A Rough Ride to the Future. Allen Lane, Santa Barbara.

Mastalerz Przemysław, 2005, Ekologiczne kłamstwa ekowojowników. Wyd. Chemiczne, Wrocław.

Pawul Małgorzata, Sobczyk Wiktoria, 2011, Edukacja ekologiczna w zakresie gospodarki odpadami jako narzędzie realizacji zrównoważonego rozwoju. Problemy Ekorozwoju: studia filozoficzno-sozologiczne 6(2): 147-156.

Richard Norgaard, 2009, Ecosystem services: from eye-opening metaphor to complexity blinder. Ecological Economics 69: 1219-1227.

Raudsepp-Hearne Clara, Peterson Garry, Tengö Maria, Bennett Elena, Holland Tim, Benessaiah Karina, MacDonald Graham, Pfeifer Laura, 2010, Untangling the Environmentalist's Paradox: Why is Human Well-Being Increasing as Ecosystem Services Degrade? BioScience 60: 576–589.

Reisman George, 2015, Ekologizm. Trucizna XXI wieku. Fijorr Publishing, Warszawa.

Rogall H, 2010, Ekonomia zrównoważonego rozwoju: teoria i praktyka. Zysk i S-ka, Poznań.

Schüßlburner Josef, 2009, Czerwony, brunatny i zielony socjalizm. Wyd. Wektory, Wrocław.

Solon Jerzy, (red.), 2017, Świadczenia ekosystemowe w krajobrazie młodoglacjalnym. Ocena potencjału i wykorzystania, Wyd. Akademickie SEDNO Spółka zoo, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa.

Sztumski Wiesław, 2006, Idea zrównoważonego rozwoju a możliwości jej urzeczywistnienia, Problemy Ekorozwoju 2: 73-76.

Tausch Arno, 2012, Globalization, the Human Condition, and Sustainable Development in the Twenty-first Century: Cross-national Perspectives and European Implications. Anthem Press, London.

Trepka Andrzej, 1986, Cierpienia przyrody. Wyd. Lubelskie, Lublin .

Tuszyńska Ligia, 2010, Strategia Edukacji dla Zrównoważonego Rozwoju i jej realizacja w polskiej szkole. [w:] Tuszyńska L. (red.) Edukacja środowiskowa w społeczeństwie  wiedzy. Wydział Biologii, Pracownia Dydaktyki Biologii, Uniwersytet Warszawski, Warszawa.

Volk Tyler, 1998, Gaia’s Body: Toward a Physiology of the Earth. Copernicus Books/Springer-Verlag, New York.

Ward Peter, Kirshvink James, 2016, A New History of Life. The Radical New Discoveries about the Origins and Evolution of Life on Earth. Bloomsbury Publishing, London.

Waszkiewicz Honorata,  Tyralska-Wojtycza  Elżbieta, 2004, Zielony Certyfikat. Placówka Oświatowa jako   Ośrodek Zrównoważonego Rozwoju. Fundacja Ośrodka Edukacji Ekologicznej, Mazowiecki Regionalny Ośrodek Edukacji Ekologicznej, Warszawa.

Welzer Harald, 2010, Wojny klimatyczne. Za co będziemy zabijać w XXI wieku? Wyd. Krytyki Politycznej, Warszawa.

Wilson Edward, 2017, Pół Ziemi. Walka naszej planety o życie. Aletheia, Warszawa.

Witek-Crabb Anna, 2005, Zrównoważony rozwój przedsiębiorstw – więcej niż ekorozwój. [w:] Brdulak H., (red.), Zrównoważony rozwój przedsiębiorstw a relacje z interesariuszami. Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa.

Share on Facebook Share on Twitter Epale SoundCloud Share on LinkedIn
Refresh comments Enable auto refresh

Wyświetla 1 - 2 z 2
  • Obrazek użytkownika Marta Kosińska
    Idea zrównoważonego rozwoju wydaje się być "typem idealnym", który w praktyce niezmiernie rzadko jest realizowany lub poprzez swoją postulatywność nie ma szans na polityczną realizację. Ciekawym problemem jest współcześnie takie projektowanie edukacji ekologicznej w taki sposób, aby nie sprzeniewierzała się tej idei, a z drugiej strony nie grzeszyła naiwnością w stosunku do jej założeń. Małe, akcyjne działania edukacyjne wydają się śmieszne w porównaniu z rozpędzoną machiną eksploatacji zasobów ziemi. Myślę, że koniecznie trzeba uruchomić poważną dyskusję na temat refleksyjnej edukacji ekologicznej, która nienaiwnie rozumie zrównoważony rozwój. 
  • Obrazek użytkownika Adam Kapler
    Nadanie rozwojowi gospodarczemu Polski bardziej zrównoważonego i trwałego charakteru wpisano do naszej konstytucji. Zgadzam się z Panią w 200%, że poważne dyskusja i edukacja oparta na faktach lepsze są od naiwności i bezrefleksyjnej edukacji, a raczej propagandy opartej na irracjonalnych lękach i podszeptach wielkich korporacji, które pod pozorem troski o przyrodę i człowieka hamują rozwój konkurencji.
    Niektórzy myśliciele (choćby prof. Lovelock, wspóltwórca koncepcji Gai jak również jego główny rywal prof. Ward, twórca koncepcji Ziemi-Medei) sądzą, że już za późno na trwały, zrównoważony rozwój. Szóste wymieranie już trwa (znowu przyśpieszyło po overkillu plejstoceńskim), a kolaps naszej cywilizacji technicznej zaczął się jakieś 10 lat temu. Dlatego ich zdaniem ludzkość może sobie pozwolić co najwyżej na "zrównoważony odwrót (na z góry upatrzone pozycje)". Nie mamy już zasobów (czasu, funduszy, woli politycznej) by ocalić miasta nad brzegami mórz, nawet Wenecję i Nowy Orlean. Nie możemy dłużej "bawić się" w ratowanie pand wielkich i kondorów kalifornijskich, a tym bardziej snuć prometejskich marzeń o wskrzeszeniu mamutów i tygrysów szablozębych, w sytuacji gdy wkrótce znikną pszczoły miodne i trzmiele. Wraz z tymi błonkówkami załamią się zarówno dzisiejsze rolnictwo, jak i sieci zapylaczy w wielu półnaturalnych i zupełnie naturalnych ekosystemach.