European Commission logo
Utwórz konto
Blog
Blog

Wyobraźnia instytucji. O projektowaniu działań edukacyjnych dla dorosłych

Mijający miesiąc przyniósł kilka dobrych okazji do rozważań na temat stanu edukacji kulturowej w Polsce. 

ok. 9 minut czytania - polub, linkuj, komentuj!


Już 6 marca odbyło się w Warszawie Seminarium EPALE: „Jak uczymy o kulturze? O projektowaniu działań edukacyjnych dla dorosłych”. Ruszyły bardzo zaawansowane przygotowania do III NieKongresu Animatorów Kultury (gdzie będę miała przyjemność poprowadzić warsztat z zakresu współpracy instytucji kultury z samorządem). Mijający miesiąc to także czas intensywnych szkoleń dla podmiotów biorących udział w w programie Bardzo Młoda Kultura, odbywających się w 16 miastach Polski. Z kolei 26 marca odbyło się w Poznaniu otwarte seminarium poświęcone specyfice poszczególnych grup wiekowych w edukacji kulturowej, w którym wzięły udział trzy poznańskie ambasadorki EPALE: Małgorzata Rosalska, Nina Woderska i ja. Okazało się, że krzyżowanie kompetencji w zakresie andragogiki, pracy z seniorami oraz edukacji kulturowej to świetne pole rozważań zarówno metodologicznych, jak i praktycznych: szczególnie inspirujące wydało nam się budowanie nowych modeli pracy z dorosłymi z wykorzystaniem mieszanych metod diagnozy grup odbiorczych.

Art-black-and-white-exhibition-21264

Photo by Adrianna Calvo from Pexels

Jak uczymy o kultutrze?

Dla mnie był to czas przeglądu najbardziej aktualnych badań nad stanem edukacji kulturowej w Polsce, jej uwarunkowań systemowych i najważniejszych problemów z edukowaniem dorosłych[1]. Takim właśnie przeglądem otwieraliśmy seminarium EPALE „Jak uczymy o kulturze?”, na którym starałam się podsumować stan diagnozy nad edukacją kulturową w wystąpieniu: „Edukacja kulturowa w instytucjach. Zagęszczanie relacji społecznych, >>ćwiczenie do kultury<< czy audience development?”. Oprócz  stanu badań nad edukacją kulturową, na program seminarium EPALE składały się także: przegląd inspirujących praktyk instytucjonalnych, pogłębienie zagadnień związanych z tematyką dziedzictwa kulturowego oraz omówienie możliwości wykorzystywania aplikacji moblinych w edukacji dorosłych.  

Prezentowane podczas seminarium instytucje: Międzynarodowe Centrum Kultury, Miejska Biblioteka Publiczna w Żorach, Poleski Ośrodek Sztuki, Dział Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamku Ujazdowskiego oraz Centrum Praktyk Edukacyjnych z Poznania to zdecydowanie asy w dziedzinie edukacji kulturowej. Jak pokazują jednak badania, taki wysoki poziom praktyki instytucjonalnej nie cechuje większości instytucji kultury w Polsce. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele: diagnoza stanu zinstytucjonalizowanej edukacji kulturowej w kraju zdecydowanie odtwarza mapę podziału na centra i peryferia, mnożąc zawiłe uwarunkowania tego podziału oraz jego długoterminowe konsekwencje. Jednym z symptomów tej polaryzacji, a także – paradoksalnie – jedną z jej przyczyn, są problemy w zakorzenianiu działań instytucji kultury w ich otoczeniu społecznym. Brak tego zakorzenienia pociąga za sobą często najgłośniej artykułowany podczas seminarium problem z „pozyskiwaniem” dorosłych do działań instytucji, a także trudności z rozpoznaniem potrzeb tej grupy odbiorców.

Efektywność instytucji kultury w zawiązywaniu i utrzymywaniu relacji z otoczeniem społecznym z pewnością zależy od wiedzy oraz licznych szczegółowych kompetencji ich pracowników. Jednak same tylko zasoby wiedzowe i kompetencyjne nie przesądzają jeszcze o edukacyjnych sukcesach instytucji: jeśli nie wytwarzają one trwałych dyspozycji do systematycznego działania, specyficznego how-know postępowania w przestrzeni społecznej oraz jasnych schematów dla instytucjonalnych praktyk – wiedza i kompetencje pozostają zasobem nieaktywnym, a często i zmarnowanym. Żeby zrobić, trzeba robić – jak mawiał jeden mój znajomy, bardzo pracowity artysta. I wiedzieć jak: posługiwać się swoistą wewnątrzną instrukcją działania, która wiąże codzienny nurt instytucjonalnej roboty w logiczną koncepcyjną całość, w schemat znany wszystkim pracownikom, w model przez nich rozumiany oraz akceptowany.

W polskich instytucjach kultury model ten osiągany jest zazwyczaj w dwóch możliwych ramach sytuacyjnych. Po pierwsze, instytucja może zyskiwać edukacyjne how-know od doświadczonego, zewnętrznego „eksperta”, który dostarcza jej podstawowych definicji i schematów działania. Po drugie, instytucja pogłębia i profesjonalizuje swoje doświadczenie społeczne, kiedy jej zespół pozostaje przez cały czas w intensywnym kontakcie z otoczeniem społecznym, a jednocześnie w takim trybie pracy, który sukcesywnie pobudza jego kreatywność. Często te dwie wymienione sytuacje współwystępują: im więcej kapitału kreatywnego w instytucji, tym więcej skuteczności w pozyskiwaniu eksperckiego i finansowego wsparcia dla swoich działań. Kapitały sumują się wedle tautologicznej zasady: im więcej kapitału – tym więcej kapitału.

Programy dotacyjne

Sytuacje pozyskiwania wsparcia eksperckiego dla działań z zakresu edukacji kulturowej wiążą się najczęściej z uczestnictwem instytucji w rozmaitych krajowych i unijnych programach dotacyjnych. Udział w takich programach może znacząco pomagać w wypracowywaniu trwałych, instytucjonalnych dyspozycji do systematycznego działania w dziedzinie edukacji kulturowej. Na przykład w skali krajowej uczestnicy programu Domy Kultury+ zyskują kompetencje w zakresie prowadzenia diagnozy i współpracy z otoczeniem społecznym. W ogólnopolskim trzyletnim programie Bardzo Młoda Kultura warunkiem ubiegania się o środki dotacyjne jest konieczność zawiązywania partnerstw pomiędzy instytucjami z sektorów kultury oraz oświaty (czyli np. pomiędzy instytucjami kultury a szkołami), obowiązkowe jest także uczestnictwo w szkoleniach, przeprowadzenie diagnozy społeczności lokalnej oraz ewaluacja przeprowadzonych działań. Nie tylko więc uspójnianie działań edukacyjnych w bardziej globalną formę „projektu” pozwala działania te systematyzować, ale podporządkowywanie się ogólnym dyrektywom programów grantowych i uczenie się od nich – kreuje owo specyficzne, instytucjonalne how know w dziedzinie edukacji kulturowej. Podobnie w skali europejskiej: większość prezentowanych na seminarium EPALE instytucjonalnych praktyk edukacyjnych – nieprzypadkowo pochodziła od beneficjentów programów Erasmus+, i trzeba przyznać, że korzyści płynące z uczestnictwa w tych programach są widoczne gołym okiem. To z pewnością możliwość działania w progresywnym modelu, który jest profesjonalizowany w sieci międzynarodowej współpracy i wymiany doświadczeń, jak na przykład w projekcie „Migruj do biblioteki!” realizowanym ze środków europejskich przez Miejską Bibliotekę Publiczną w Żorach w partnerstwie z podobnymi placówkami z Chorwacji, Hiszpanii oraz Litwy. Progresywność nie jest przypadkową cechą, za pomocą której można opisać jakość tego działania – biblioteki nie tylko pełnią w nim rolę podmiotów podejmujących publiczną dyskusję na temat migracji i związanych z nią zjawisk dyskryminacyjnych, ale więcej – zawiązują dialog oraz inicjują sieci współpracy pomiędzy władzami lokalnymi, organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami instytucjonalnymi działającymi w obszarze problemów migracyjnych. Podczas zrealizowanej na przełomie lutego i marca 2018 pierwszej części szkolenia „Kurs na multikulturalizm”, w trakcie warsztatów i wizyt studyjnych jako zasadniczy w tematyce migracji wykrystalizował się problem komunikacji, tak językowej, jak i społeczno-kulturowej. Biblioteka staje się centrum dialogu międzykulturowego w przenośni i dosłownie – poszerza kulturowy słownik debaty na temat wielokulturowości i – uczy języków obcych: codziennie odbywają się w Żorach zajęcia językowe (z języków hiszpańskiego, rosyjskiego, ormiańskiego i arabskiego) dla dzieci oraz dorosłych, prowadzone przez europejskich wolontariuszy.

Nowe podejście do edukacji

Proces łączenia (1) zmian systemowych w instytucji wypracowujących nowe kompleksowe podejście do edukacji i sposobu komunikacji z odbiorcami oraz (2) intensywnej mobilizacji zespołu w kierunku twórczego wykorzystania jego kompetencji i potencjału, to przypadek zarówno Poleskiego Ośrodka Sztuki z Łodzi, jak i Działu Edukacji CSW Zamku Ujazdowskiego z Warszawy. Prezentująca Poleski – Agnieszka Ucińska – stwierdziła podczas seminarium wprost, że ze wszystkimi wskazywanymi w badaniach trudnościami (z diagnozą potrzeb, komunikacją i „pozyskiwaniem” dorosłych odbiorców) jej instytucja musiała twardo się zmierzyć, przechodząc proces intensywnej (i często trudnej) przemiany. Przemiana ta polega przede wszystkim na wypracowaniu nowej misji instytucji (nomen omen metodę jej wypracowania oparto na pochodzącej z biznesu idei złotego kręgu Simona Sineka, stawiającej jako podstawowe pytanie: „Dlaczego?”). W Poleskim – jak mówi Ucińska - chodziło o „spojrzenie na edukację dorosłych z innej perspektywy”. Jakiej? „Mamy serce do sztuki” – ta idea pozwala na skrócenie dystansu pomiędzy instytucją a jej odbiorcami, dystansu budowanego poprzez zderzenie „eksperckości” podmiotu instytucjonalnego oraz (co teraz wyraźnie zauważono) – bardzo zróżnicowanych ze względu na kapitały symboliczne grup odbiorczych. Jak przekonuje Agnieszka Ucińska: „na ten moment nie sprawdzają się propozycje specjalistycznych i niszowych warsztatów, kierowanych do zainteresowanych”, większą popularnością cieszą się natomiast wydarzenia organizowane na samą prośbę odbiorców Poleskiego oraz oferta edukacyjna, która przynosi rezultaty „praktyczne”, możliwe do wykorzystania w codziennym życiu, np. zajęcia związane z tematyką zdrowego żywienia. Mamy tu do czynienia nie tylko ze zmianą filozofii konstruowania oferty edukacyjnej, ale także sposobu jej komunikowania: ze względu na „klarowne komunikowanie wartości i kompetencji jakie przyniesie uczestnikowi dane działanie w jego życiu codziennym i zawodowym”[2]. Tego rodzaju „przesterowanie” myślenia wypracowane zostało w zespole także pod wpływem filozofii programu dotacyjnego, dzięki realizacji przez Poleski projektu w programie Erasmus+ Akcji KA2 B.I.G. D.E.A.L. Bridging Input Gaps for the Disadvantaged to Enhance the Outcome of Non-formal Adult Learning, którego celem jest właśnie zwiększanie możliwości jakie daje korzystanie z edukacji pozaformalnej. Jak komentuje Ucińska: „Zauważyliśmy, że niezwykle ważne jest klarowne komunikowanie wartości i kompetencji jakie przyniesie uczestnikowi dane działanie w jego życiu codziennym i zawodowym”. Także projekt „Odkurzamy Dom Kultury" realizowany w Akcji KA1 Erasmus+, pozwolił zespołowi Poleskiego Ośrodka Sztuki rozbudować komunikację wewnątrzinstytucjonalną oraz odnowić wizerunek publiczny tej instytucji.

Zmiana filozofii myślenia

Podobna zmiana filozofii myślenia instytucji charakteryzuje obecne działania Działu Edukacji CSW Zamku Ujazdowskiego w Warszawie. Co ciekawe, zasadza się ona, podobnie jak w Poleskim, na przedefiniowaniu pojęć związanych ze sztuką współczesną: promuje się tu ideę, że sztuka współczesna jest dla nas – ludzi współczesnych. Co prawda Zamek Ujazdowski posiada już wieloletnią tradycję w budowaniu praktyk edukacyjnych wokół poszerzonego rozumienia sztuki, rozwijanego przez poprzedni zamkowy zespół Laboratorium Edukacji Twórczej (LET), jednak warto zwrócić uwagę na twórcze przepracowanie tych doświadczeń przez obecne edukatorki. To przede wszystkim traktowanie sztuki jako pretekstu do pogłębionego rozwoju, do postaw twórczych, poszukujących, eksperymentujących, angażujących oraz takich, które realizują się w kontakcie, w interakcji, w rozmowie. To także zdecydowana próba docierania do głębokich potrzeb odbiorców, jak chociażby w procesie angażowania w działania edukacyjne dorosłych wraz z ich dziećmi, kiedy potrzebę kreacji i rozwoju rozpoznaje się zarówno w rodzicu, jak i w dziecku. Łączenie grup odbiorczych zamiast ich „gettoizowanie” jest wyrazem tej filozofii działania. Bardzo ciekawym aspektem działań edukacyjnych w CSW jest metoda „pilotaży”: projektów edukacyjnych wdrażanych „na próbę”, następnie ich inkubowania w procesie pogłębionej diagnozy pozyskanych grup odbiorczych oraz modyfikacji pierwotnego kształtu działania. To rodzaj diagnozy w działaniu, trochę czerpiący mam wrażenie z architektury metody design thinking, jednak o tyle interesujący, że nie separujący etapów diagnozy i wdrażania jako dwóch następujących po sobie stadiów.

Z pewnością widać w tych działaniach próbę łączenia działania systemowego (w przypadku Zamku Ujazdowskiego usiłującego mierzyć się z trudnościami z pozyskiwaniem zewnętrznego finansowania, czy też z często „separatystycznymi” postawami niektórych artystów oraz kuratorów wobec działań edukacyjnych) z zespołowym procesem kreatywnym. Koncepcyjną ramą dla owej synergii, tak w Poleskim, jak w Ujazdowskim, jest z pewnością model działania oparty o diagnozę potrzeb grup odbiorczych i głębszego osadzania instytucji w jej otoczeniu społecznym.

Wyobraźnia socjologiczna

Warto, jak sądzę, wyraźnie podkreślić jedną, zasadniczą rzecz: ta progresywna zmiana filozofii myślenia instytucji kultury o ich działaniach edukacyjnych wyrasta z pogłębiania tak zwanej „wyobraźni socjologicznej”[3], specyficznej wrażliwości widzenia przestrzeni społecznej nie przez pryzmat swoich o niej wyobrażeń, ale w oparciu o rzeczywisty kontakt społeczny. A w przypadku instytucji edukujących do sztuki i poprzez sztukę, jeszcze bardziej adekwatnym byłby być może ukuty przez Paula Willisa koncept „wyobraźni etnograficznej”[4], zasadzający się na przekonaniu, że na kulturę codzienności składają się zwyczajne praktyki ludzkie będące w istocie praktykami twórczymi. Wytwarzanie wspólnego języka pomiędzy twórczymi poszukiwaniami zespołów edukatorek i edukatorów pracujących w instytucjach, a kreacyjnym potencjałem praktyk życia codziennego w procesie zawiązywania kontaktu i pogłębionej komunikacji – koniecznie w oparciu o bardzo pragmatyczne potrzeby odbiorców widzianych jako rodzice, dziadkowie, pracownicy, przyjaciele, osoby przeciążone pracą, ludzie usiłujący porozumieć się ze swoimi dziećmi, próbujący twórczo spędzać choćby odrobinę swojego czasu wolnego – to sensowny i niezwykle potrzebny w polskim pejzażu instytucjonalnej edukacji kulturowej program minimum.


dr hab. Marta Kosińska – kulturoznawczyni, pracuje w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Współzałożycielka, działaczka i badaczka w Centrum Praktyk Edukacyjnych przy CK Zamek w Poznaniu. Animatorka środowiska edukacji kulturowej, doradczyni i konsultantka działań edukacyjnych, ewaluatorka projektów z zakresu edukacji kulturowej, badaczka i projektodawczyni badań z zakresu edukacji kulturowej. Ambasadorka EPALE.


Interesujesz się edukacją kulturową dorosłych? Szukasz inspiracji, sprawdzonych metod i niestandardowych form w obszarze edukacji muzealnej?

Tutaj zebraliśmy dla Ciebie wszystkie artykuły na ten temat dostępne na polskim EPALE!  


Zobacz także:

Seminarium EPALE: Jak uczymy o kulturze? - prezentacje


Źródła:

[1] Zob. Kultura pod chmurnym niebem. Dynamiczna diagnoza stanu kultury województwa warmińsko-mazurskiego, Barbara Fatyga, Magdalena Dutkiewicz, Paweł Tomanek, Ryszard Michalski, Olsztyn 2014; Edukacja kulturowa w Małopolsce. Raport z badań ukierunkowanych na diagnozę stanu i perspektyw edukacji kulturowej w województwie małopolskim, Łukasz Maźnica, Dawid Sobolak, Jan Strycharz, Wydawnictwo MIK, Kraków 2016; Raport. Edukacja kulturowa w województwie mazowieckim, Anna Stępień, Michał Kocikowski, Magdalena Ochał, BMK 2016; Diagnoza stanu edukacji kulturowej na Opolszczyźnie. Raport z badań, Anna Czerner, Elżbieta Nieroba, BMK, Opole 2016; Edukacja kulturowa w Poznaniu. Raport z pierwszego etapu badań, R. Koschany, M. Kosińska, M. Krajewski, F. Schmidt, K. Sikorska, A. Skórzyńska, Centrum Praktyk Edukacyjnych, Poznań 2014; Edukacja kulturowa w Wielkopolsce. Badania w działaniu, red. M. Kosińska, Centrum Praktyk Edukacyjnych, Poznań 2016; Jakiej kultury Polacy potrzebują i czy edukacja kulturalna im ją zapewnia? Raport o problemach edukacji kulturalnej w Polsce dla MKiDN, B. Fatyga, współpraca J. Nowiński, T. Kukołowicz, Warszawa 2009; Praktyki kulturalne Polaków, B. Fatyga, M. Krajewski, T. Szlendak, M. Filiciak, R. Drozdowski, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2014.

[2] Z wypowiedzi Agnieszki Ucińskiej.

[3] Zob. C. Wright Mills, The Sociological Imagination, Penguin, Harmondsworth 1970.

[4] Zob. Paul Willis, Wyobraźnia etnograficzna, tłum. Ewa Klekot, Wydawnictwo Uniwersystetu Jagiellońskiego, Kraków 2000.

Login (1)

Want to write a blog post ?

Don't hesitate to do so! Click the link below and start posting a new article!

Najnowsze dyskusje

Dyskusja EPALE na temat społeczności uczących się na obszarach wiejskich

Nie przegap kolejnej dyskusji EPALE w środę, 8 czerwca!

Więcej

Dyskusja online na temat kultury w czasach kryzysu

W czwartek 28 kwietnia 2022 r., między godz. 10.00 a 16.00, na EPALE odbędzie się transmitowana na żywo dyskusja online na temat kultury w czasach kryzysu.

Więcej

Edukacja w sytuacji kryzysowej: konsekwencje wojny w Ukrainie.

W czwartek 17 marca 2022 r. w godz. 10.00-16.00 EPALE będzie gospodarzem dyskusji online, podczas której omówimy edukację kryzysową oraz jaką rolę może odegrać kształcenie dorosłych w radzeniu sobie ze skutkami konfliktów i sytuacji kryzysowych.

Więcej