Przejdź do treści
Blog
Blog

Witamy w antropocenie

Ostatnimi laty powstaje wiele wystaw poświęconych zmianom klimatycznym. Bardzo częstym ich tematem jest antropocen.

ok. 6 minut czytania - polub, linkuj, komentuj!


Otwarte z początkiem czerwca 2021 roku Muzeum Sztuki Współczesnej w Pusan w Korei Południowej rozpoczęło swoją działalność wystawienniczą od dość nietypowej ekspozycji. Chociaż jej tytuł „Zrównoważone muzeum: sztuka i środowisko” wyjaśnia wiele, to nie odsłania, na czym polega osobliwość tej prezentacji. Wystawa w założeniach koncentrująca się na relacjach między wystawami sztuki a ich wpływem na środowisko, prezentuje między innymi sugestywny przykład, który obrazuje klimatyczny „problem” muzeów. Zaplanowano na niej pokazanie 6 dzieł znajdujących się w Nowym Jorku. Prace te, razem z opakowaniami niezbędnymi do ich transportu, ważą 1273 kg. Nowojorskie lotnisko im. Johna F. Kennedy’ego i położony niedaleko Seulu międzynarodowy port lotniczy Incheon dzieli dystans o ok. 11 000 km. Przesłanie samolotem tego ładunku może wyemitować do atmosfery 15.98 ton dwutlenku węgla. Sytuacja jakich wiele w zglobalizowanym świecie sztuki, w którym codziennie przewozi się dzieła sztuki z kontynentu na kontynent. W tym przypadku muzeum jednak zrezygnowało z transportu prac. Zamiast tego zdecydowano się, żeby przeprowadzić transmisję na żywo zlokalizowanych zdalnie dzieł, a te, które było można, zostały wykonane na miejscu na podstawie przekazanych przez artystów instrukcji. Ponadto zrezygnowano ze scenografii wystawy. Podpisy przygotowano ręcznie, wystawa nie ma również plakatów i zaproszeń, a jedną z głównych atrakcji prezentacji jest stos odpadów z poprzednich ekspozycji, które znajdują się obok dzieł sztuki.

Wystawa w MOCAK Pusan jest jednym z przykładów organizowanych intensywnie ostatnimi laty ekspozycji, które dotyczą zmian klimatycznych. Prócz zrównoważonego rozwoju bardzo częstym przedmiotem zainteresowania muzeów, zwłaszcza sztuki, jest antropocen.

zniszczone suche drzewa

Photo by Dikaseva on Unsplash

Podstawowe pytania i problemy

Wystawy dotyczące klimatu jako ekspozycje problemowe stawiają więc przede wszystkim pytania związane z pojęciem antropocenu. Kryje się pod nim koncepcja, określająca epokę w dziejach Ziemi, charakteryzująca się znacznym wpływem człowieka na ekosystem planety. Stąd dla przykładu zorganizowana w Roda Sten Konsthall w Gothenburgu w Szwecji w 2016 roku wystawa zbiorowa „The Anthropocene” podejmowała kwestię, co to znaczy istnieć w epoce zdominowanej przez człowieka? Z kolei „Placing the Golden Spike: Landscapes of the Anthropocene” w INOVA (Institute of Visual Art) w Milwaukee w Stanach Zjednoczonych z 2015 starała się odpowiedzieć, kiedy i gdzie działalność człowieka zaczęła zostawiać swój niezatarty ślad na powierzchni Ziemi? Na wystawie „Mild Apocalypse” z 2016 roku w Moesgaard Museum w duńskim Aarhus natomiast próbowano zastanowić się, jakie znaczenie dla polityki i perspektyw globalnych działań ma aktywność człowieka oraz jakimi zasobami i mechanizmami ochronnymi dysponuje ludzkość, żeby poradzić sobie w nowej epoce? W tym przypadku kwestie te były o tyle istotne, że kraje tzw. Globalnej Północy, są bardziej chronione przed najcięższymi skutkami antropogenicznych zmian na planecie, doświadczając (na razie) jedynie „łagodnych” wymiarów antropocenu.

Stawianie antropocenu w świetle wspomnianych pytań wynika z edukacyjnej i popularyzatorskiej roli muzeów. Są w dużej mierze efektem założenia, że odbiorcy wystaw raczej nie są zaznajomieni z terminem, a nie rzadko także sceptyczni wobec tego, że to człowiek odpowiada za zmiany klimatyczne na Ziemi. Potwierdziły to zresztą badania publiczności przeprowadzone w czasie wystaw otwartych w Haus der Kulturen der Welt w Berlinie w 2013 roku oraz Deutsche Museum w Monachium w roku 2014. Z opracowania przygotowanego przez Lotte Isager, Line Vestergaard Knudsen i Idę Theilade, które przeanalizowały 41 wystaw o antropocenie wynika, że ogólną tendencją są wystawy, które zapraszają widzów do poznania i refleksji nad tym nowym pojęciem, a także oczekują od nich osobistego zaangażowania w przeciwdziałanie jego konsekwencjom.

Trzy podejścia

Badaczki te zauważają ponadto, że istnieją trzy ogólne podejścia do antropocenu.

Po pierwsze, na każdej wystawie antropocen łączy się z innymi pojęciami i zjawiskami, które obejmują: relacje człowiek-przyroda, pogoda i zmiany klimatyczne, zanieczyszczenia, przemysł, górnictwo, paliwa kopalne, technologia, urbanizacja, odżywianie, itp.

zalane miasto

zdj. Poznań 22.06.2021

Po drugie, tak jak literatura naukowa, wystawy różnią się znacznie pod względem sposobu określenia metryki epoki. Przykład stanowi wspomniana ekspozycja z 2015 w Milwaukee, na której kilku artystów prezentowało swoje przemyślenia dotyczące początków antropocenu. Ich prace sugerowały odmienne punkty widzenia. Dla jednych rozpoczął się on w momencie narodzin handlu międzykontynentalnego, dla innych wraz z rewolucją przemysłową i eksploatacją paliw kopalnych na masową skalę, jeszcze inni wskazywali na epokę atomu albo wiązali go z początkami rolnictwa ponad 40 000 lat temu.

Po trzecie, wystawy podejmują refleksję dotyczącą roli muzeów w antropocenie oraz zwracają uwagę na odbiorców, na ich styl życia i praktyki konsumpcyjne.  „Moving Plants” z 2017 w Rønnebæksholm w Næstved (Dania) ukazywała w krytycznym świetle relację człowieka do natury.  Natomiast „Future Perfect – Picturing the Anthropocene” w University at Albany Art Museum w Stanach Zjednoczonych (2016) podkreślała, że skonfliktowany z przyrodą człowiek przyśpiesza zmiany klimatyczne. Sprzyja temu populizm, autorytaryzm, etniczna plemienność, na co wskazywała wystawa „In the Anthropocene” w Ocula w Wellington (Nowa Zelandia, 2017) oraz kultura konsumpcyjna, co z kolei akcentowała „Anthropocene” w australijskiej Wollongon Art Gallery (2017). Wystawy te pośrednio obwiniały zatem ich odbiorców jako współodpowiedzialnych za obecną sytuację klimatyczną oraz zwracały się do nich jako do potencjalnych inicjatorów transformacji w kierunku zrównoważonego rozwoju. Zachęcały publiczność do kontrolowania przyzwyczajeń oraz refleksji nad swoimi obowiązkami jako członków gatunku ludzkiego.

Krytyczna edukacja

Niemniej, tylko nieliczne wystawy konkretyzują, na czym powinny polegać te obowiązki i przemiany. Zwłaszcza niewiele wystaw podkreśla, że zmiany klimatyczne są konsekwencją nie tylko lub nie tyle postępowania indywidualnych osób, ile efektem uwarunkowanych historycznie i politycznie systemów gospodarczych i ekonomicznych. Wyjątek stanowiła wystawa „Let’s Talk About the Weather – Art and Ecology in a Time of Crisis” prezentowana w latach 2016-2018 w Bejrucie w Libanie i Guandong Museum w Kantonie w Chinach. Wskazywała bowiem, że antropocen stanowi konsekwencję postkolonialnych struktur a nie indywidualnych ludzkich działań. Stawiała jednocześnie pytania o globalną niesprawiedliwość. Tym samym muzeom, chociaż podejmują często zagadnienia zmian klimatycznych ze względu na swoją edukacyjną i popularyzatorską funkcję, brakuje bardziej krytycznego podejścia. Pojęcie antropocenu w rozumieniu muzealnych wystaw maskuje fakt, że działania i decyzje podejmowane przez niewielką elitę, składającą się głównie z białych ludzi z Zachodu, są przyczyną globalnie odczuwanego kryzysu klimatycznego. Jak zauważają Isager, Vestergaard Knudsen i Theilade, „zamiast konkretnie określać sprawców i przyczyny kryzysu ekologicznego, większość wystaw używa słów takich jak człowiek i człowieczeństwo, wskazując na powszechne źródło kryzysu, przerzucając odpowiedzialność na wszystkich”.

Muzeom brakuje chyba jeszcze dostatecznej odwagi do krytycznej edukacji, która zamiast wybielać nierówności uwarunkowane historycznie, wskaże na rzeczywiste źródła problemu. Może właśnie dlatego najważniejszym wyzwaniem, które teraz stoi przed edukacją muzealną, zwłaszcza kierowanej do dorosłych, którzy znacznie częściej kwestionują wpływ człowieka na zmiany klimatyczne niż ludzie młodzi, jest precyzyjne wskazywanie zagrożeń klimatycznych tak, aby można było podejmować właściwe działania, pozwalające na ich realne ograniczenie. Żyjemy bowiem w antropocenie, a więc przede wszystkim od nas zależy, jaka będzie przyszłość.

 


dr Marcin Szeląg – historyk sztuki, edukator muzealny i kurator, adiunkt na Wydziale Edukacji Artystycznej i Kuratorstwa Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu, dyrektor Muzeum Regionalnego w Jarocinie.


  

Interesujesz się edukacją kulturową dorosłych? Szukasz inspiracji, sprawdzonych metod i niestandardowych form w obszarze edukacji muzealnej?

Tutaj zebraliśmy dla Ciebie wszystkie artykuły na ten temat dostępne na polskim EPALE!  

 

Źródła:

Lotte Isager, Line Vestergaard Knudsen, Ida Theilade,  A New Keyword in the Museum: Exhibiting the Anthropocene, w: Museum & Society, March 2021. 19(1) 88-107 © 2021, ISSN 1479-8360

Exhibitions explore idea of 'sustainable museum’, https://www.koreatimes.co.kr/www/culture/2021/06/145_310952.html?fbclid=IwAR2LHoPalM7P9d6E2pokDnEaFsn-HevTN9ZZ4o0rDCkhwegxfz1WH3RCLzs (dostęp 26.07.2021)

 

Login (0)

Users have already commented on this article

Chcesz zamieścić komentarz? Zaloguj się lub Zarejestruj się.

Want to write a blog post ?

Don't hesitate to do so! Click the link below and start posting a new article!

Najnowsze dyskusje

Dyskusja EPALE: Aktywne starzenie się i życiowe zmiany

W jaki sposób edukacja międzypokoleniowa może pomóc w aktywnym starzeniu się i życiowych zmianach?

Więcej

Dyskusja EPALE: Blended learning w edukacji dorosłych

W czwartek 26 listopada 2020 r., od godz. 10.00 do 16.00, EPALE będzie gospodarzem internetowej dyskusji na temat blended learning w edukacji dorosłych. Dyskusja będzie miała zupełnie nowy format, zaczynając od 30-minutowej transmisji na żywo, której towarzyszyć będzie rozmowa w formie komentarzy na platformie.

Więcej

Dyskusja EPALE: Integracja społeczna starzejącego się społeczeństwa i edukacja międzypokoleniowa

W środę 28 października, od godziny 10.00, EPALE będzie gospodarzem internetowej dyskusji na temat integracji społecznej starzejącego się społeczeństwa i edukacji międzypokoleniowej. Komentarze będą otwarte 19 października, aby uczestnicy mogli się przedstawić i zamieścić swoje uwagi z wyprzedzeniem. Dołącz do dyskusji!

Więcej