Blog
Blog

Competenties: enkele inzichten

De term 'competentie' is een van de meest gebruikte termen op het gebied van educatie, vorming, human resources en werk. Maar het is een term waarover ieder zijn eigen ideeën heeft en het is soms moeilijk om daar wijs uit te worden. We hebben ons over dit concept gebogen en willen graag de belangrijkste kenmerken ervan naar voren brengen.

 

 

Upskilling_pathway_2

Competenties - enkele inzichten

De term 'competentie' is een van de meest gebruikte termen op het gebied van educatie, vorming, human resources en werk. Maar het is een term waarover ieder zijn eigen ideeën heeft en het is soms moeilijk om daar wijs uit te worden. We hebben ons over dit concept gebogen en willen graag de belangrijkste kenmerken ervan naar voren brengen.

Eerst onze synthese en onze huidige definitie: Een competentie is de formalisering van een complexe dynamiek, van een gestructureerd geheel van vermogens (kennis, deskundigheid, sociale knowhow, weten wat te doen, sociaal en cultureel gevoel, kennis door ervaring) die op een doelgerichte en bruikbare wijze worden ingezet in een specifieke context. Een competentie is de maatschappelijk erkende resultante van de interactie tussen het individu en de omgeving. Met andere woorden: een competentie is een erkend vermogen in actie.

Six caractéristiques de la compétence.

1 – De competentie houdt nauw verband met activiteit

De competentie heeft pas zin in relatie tot actie. Alle auteurs zijn het over het volgende eens: de competentie houdt verband met actie; beide zijn van elkaar afhankelijk. De competentie is « werkzaam en doelgericht » (Leplat, 1991), ze is altijd een « competentie om te handelen ». Ze is daarom niet los te denken van de activiteit waarin ze zich manifesteert. De competentie wordt pas zichtbaar via actie.

2 - Competenties moeten in verband worden gebracht met de specifieke werksituatie en het type organisatie

De competentie houdt rechtstreeks verband met actie en is gedeeltelijk afhankelijk van de context van de actie. De werkomgeving bevordert in meerdere of mindere mate de competentie. Met andere woorden: als de competentie van het individu of van het team beoordeeld moet worden, dan moet ook naar de organisatie en de manier van werken gekeken worden. De individuele competentie, en meer nog de collectieve competentie, is rechtstreeks afhankelijk van het werksysteem. De prestaties zijn dan ook rechtstreeks afhankelijk van de situatie en/of het individu, waardoor externe of interne factoren duidelijk worden. Jacques Curie (Curie, 1998) somde een aantal stabiele externe factoren op: de moeilijkheidsgraad van de taak, de kenmerken van de tool; instabiele externe oorzaken: toeval, geluk; stabiele interne oorzaken: bekwaamheden, competenties; en instabiele interne oorzaken: inspanning, motivatie.

3 – De competentie bestaat uit een verzameling elementen die elkaar op dynamische wijze wederzijds beïnvloeden

Dit aspect vinden we terug bij de meeste auteurs en het wordt op veel verschillende manieren behandeld, ongetwijfeld omdat dit het deel van de ijsberg is dat boven het water uitsteekt, en dus meer in het oog valt. En dit is het punt waarop ‘competentie’ geen enkelvoud meer is, maar meervoud wordt. Het enkelvoud wordt gebruikt voor de overkoepelende term en de juridische oorsprong ervan: het verwijst naar de toekenning, de erkenning van een bepaalde kennis en van een wettelijk gezag, zonder de noodzaak om de oorsprong of de grondslagen ervan aan te tonen. In het meervoud verwijst de term naar competenties in een aantal verschillende domeinen, door dat wat verborgen is, te objectiveren.

We kennen het befaamde drieluik kennis, weten wat te doen, attitudes, dat wordt toegewezen aan Edgar Fauré (1972) in zijn verslag aan de UNESCO. Dat drieluik was al aanwezig bij Raymond Vatier [1], in 1958, namelijk in zijn definitie van competentie in samenhang met vorming: „Vorming is het geheel aan acties die ervoor zorgen dat alle personeelsleden zowel individueel als collectief het competentieniveau behouden dat nodig is voor de activiteiten van de onderneming. Die competentie heeft te maken met de kennis, de vaardigheden, de werkbereidheid van iedere persoon en iedere groep. Competentie is de succesvolle bundeling van de volgende drie termen: kennis, vaardigheden, bereidwilligheid” (p. 7). Dat drieluik werd later overgenomen en verder uitgewerkt, met name door Guy Le Boterf (Le Boterf, 1988), die het aanvulde met leervaardigheid en kennisbevordering; en door Gérard Malglaive (Malglaive, 1990) die vier facetten van kennis combineerde: theoretische kennis, procedurele kennis, praktische kennis en deskundigheid om tot een competentie te komen, of met andere woorden: bruikbare kennis. Anderen, zoals G. Bunk (Bunk, 1995) hebben het over technische, methodologische, sociale en ’bijdragende’ competentie (op het gebied van participatie en engagement). Dan is er nog Yves Schwartz (Schwartz, 1997), die zes 'ingrediënten' van competentie uitwerkt: geconceptualiseerde en geformaliseerde kennis; de implementatie van kennis uit ervaring; de dialectisering van zowel conceptuele kennis als van kennis door ervaring; het vermogen om te refereren aan de waardegemeenschap tussen de situatie en het individu; het gevoel bij een werkomgeving te behoren en de onbewuste internalisering van het historische karakter van de omgeving en het vermogen tot ‘samenspel’ en tot het rationaliseren van een conjunctuurgebonden keuze.

4 – De competentie wordt erkend en is maatschappelijk gelegitimeerd

Om als een competentie te worden beschouwd, moet een actie in een individueel of collectief proces kaderen, dat tot een afgewerkt, operationeel en erkend resultaat leidt. Dit is 'gevalideerde operationele deskundigheid’ (Meignant, 1995). Het gaat er niet alleen om, ergens competent in te zijn; die competentie moet ook aansluiten bij de situatie en 'maatschappelijk aanvaard' zijn (Jonnaert, 2002).

Een bepaalde taal beheersen is vanzelfsprekend pas zinvol en nuttig als het mogelijk is die taal te gebruiken en als die taal erkend wordt door de peer group of de gesprekspartners. In zekere zin is alleen erkende deskundigheid bruikbaar of, sterker nog, wordt alleen van erkende deskundigheid gebruikgemaakt. Er is dan sprake van een soort 'heen-en-weer-spel', permanent in wording of zelfs in evenwicht, waarbij degenen die de kennis bezitten (maar ook degenen die erkend worden) zich in een positie achten om in een specifieke situatie op te treden of zich ermee te bemoeien.

5 – De competentie wordt aangeleerd en kadert in een identiteitsproces

Het volgende punt is van bijzonder groot belang: wij zijn niet van nature competent, we worden het door theoretische, praktische en op ervaring gebaseerde leerprocessen. Educatie- en vormingswetenschap zijn het resultaat van een benadering van competenties die gebaseerd is op de 'innateness hypothesis' ofwel het aangeboren leervermogen. Competent zijn betekent rekening houden met context en beperkingen. In feite zijn de individuele ingrediënten maar één aspect van de ingrediënten die worden ingezet in competenties. Iemand kan niet in zijn eentje competent zijn, ook al ligt de focus hoofdzakelijk op het individu. Competenties, en met name professionele competenties, worden opgebouwd tijdens de vorming, maar ook door het proces waarbij een persoon zelf sturing geeft aan zijn professionalisering: de zogenaamde 'navigation professionnelle' (Le Boterf, 1997), vanuit dagelijkse situaties of via de transitie van de ene situatie naar de andere. Dit leerproces is niet onafhankelijk - en kan dat ook niet zijn - van de identiteit van de persoon, van dat waaruit die identiteit bestaat, en ook niet van de transacties tussen verleden, heden, toekomst en wordingsproces (Dubar, 1991). Met andere woorden: heeft de persoon, om competent te zijn, de gelegenheid gehad om te leren of om na te denken over zijn werkwijze als vector van het leerproces?

6 - Competentie als theoretische maatschappelijke constructie

Naast deze synthese van de bestaande analyses gaan we nader in op drie dimensies:

- Het idee van wederzijdse beïnvloeding tussen het individu en de omgeving; een persoon is immers nooit in zijn eentje competent, onafhankelijk van alle context en van de organisatie.

- Competentie is de resultante van de combinatie tussen organisatie en individu, tussen techniek en actie.

- Het idee van representatie en modellering van een realiteit die nooit volledig waargenomen kan worden en die analysewerk vergt.

 

Uit:

Ardouin T. (2015). "Les capacités de l'organisation par les compétences individuelles, collectives et organisationnelles", in Renard L., Soparnot R., Les capacités de l'organisation en débat. L'Harmattan – Logiques sociales. pp. 71-101.

Fernagu Oudet S., Batal C. (2016). (R)évolution du management des ressources humaines. Des compétences aux capabilités. Lille : Presse universitaires du Septentrion.

 
[1] Lucie Tanguy (2001), « Un mouvement social pour la formation permanente en France, 1945-1970 », in : Entre Travail et citoyenneté, la formation permanente, Paris, juin 2001.
Raymond Vatier, oud-directeur HR bij Renault, actief lid van ANDCP en IAS, heeft meegewerkt aan het inzetten van de adviseurs permanente educatie van GRETA.
Login (4)

Wil je een andere taal?

Dit document is beschikbaar in meerdere talen. Kies de taal hieronder.
Switch Language

Want to write a blog post ?

Don't hesitate to do so! Click the link below and start posting a new article!

Laatste discussies

Wat staat er in de jobomschrijving van de centrumcoördinator?

'It's lonely at the top' voor de directeur van een centrum voor volwasseneducatie. Dat gevoel staat nergens beschreven in vacatures.
Dit is een oproep van om jobomschrijvingen te delen én een uitnodiging om het over het gevoel van eenzaamheid, of andere gevoelens, aan de top van een organisatie te hebben.

Meer

EPALE Discussie: Wat kunnen we doen om de volwasseneneducatie beter te maken voor mensen met een beperking?

In juni richt EPALE de schijnwerpers op hoe mensen met een beperking kunnen bijleren. We horen graag van jou hoe we volwasseneneducatie voor mensen met een beperking kunnen verbeteren. De schriftelijke discussie (in het Engels) zal plaatsvinden op 8 juni om 14 uur (CEST).
Meer