chevron-down chevron-left chevron-right chevron-up home circle comment double-caret-left double-caret-right like like2 twitter epale-arrow-up text-bubble cloud stop caret-down caret-up caret-left caret-right file-text

EPALE

Elektronisch platform voor volwasseneneducatie in Europa

 
 

Blogs

Laaggeletterd: What’ s in a name?

31/01/2019
by NSS EPALE Nederland
Taal: NL

Woorden zijn betekenisdragers van de werkelijkheid om ons heen. Dat kunnen concrete objecten zijn (een stoel bijvoorbeeld) maar ook concepten (bijvoorbeeld liefde). Over de eerste categorie is doorgaans weinig discussie mogelijk, maar over de tweede des te meer.

/nl/file/abcjpgabc.jpg

 

Negatieve lading

Vooral als een concept een bepaalde lading begint te krijgen, staat het woord waarmee het wordt aangeduid, vaak onder druk. Zo zijn de woorden ‘Turk’ en ‘Pool’ besmet geraakt en wordt er gesproken over ‘Turkse mensen’ en ‘Poolse mensen’. Het woord ‘Nederlander’ gebruiken is daarentegen geen enkel probleem…

Wat betreft migranten hebben we ook een dergelijke verschuiving gezien: een bekende methode in de jaren 90 was ‘Nederlands voor buitenlanders.’ “Hoezo buitenland, we wonen toch in Nederland?” Van buitenlanders werd het ‘allochtoon’, waarvan de definitie nooit helder werd zodat veel mensen zich in een categorie zagen ingedeeld waar ze zich niet bij voelden horen. “Ik, allochtoon? Maar ik ben toch blank?” Daarna ging het over ‘anderstaligen’ en nu spreken we meestal van ‘NT2-leerders’ en ‘migranten’.   

Als woorden zo snel veranderen, is er meestal sprake van een negatieve lading met betrekking tot het concept. Het zou mooi zijn als deze lading samen met het verbannen woord verdween, maar dat is helaas niet zo. Het verbod op het woord ‘neger’ (er liggen nu doosjes met ‘zoenen’ in de supermarkt) heeft niet geleid tot minder racisme. De pijn wordt afgedekt, maar niet verholpen.

 

Retroniem

Het is natuurlijk ook mogelijk dat het concept zodanig veranderd is dat het woord echt niet meer past. Dan gaat het niet om een negatieve connotatie maar om de zuiverheid van het begrip waarmee het concept wordt aangeduid. Er wordt dan een nieuwe term gezocht die de lading wel dekt (retroniem). Zo is de term ‘papieren boek’ gebruikt om het te onderscheiden van een e-book en is de aanduiding ‘NT 1,5’ ontstaan om de groep aan te duiden die wat taalachtergrond betreft tussen NT2 en NT1 in zit (Surinamers, Antillianen, NT2-ers die ingeburgerd zijn maar nog taalproblemen hebben).

 

Laaggeletterd

Het woord ‘laaggeletterd’ is ook regelmatig onderhevig aan discussie. Het woord ‘laag’ klinkt niet prettig. Wat het tweede deel van het woord betreft is er een probleem met de zuiverheid van de aanduiding: de term ‘geletterd’ dekt de lading niet meer. Geletterd gaat over taal. Ondanks de termen ‘laaggecijferd’ en ‘laag digitaal vaardig’ wordt met de term ‘laaggeletterd’ vaak de hele doelgroep van de volwasseneneducatie aangeduid.

 

De graad van geletterdheid is altijd uitgedrukt in termen van de niveaus van de Standaarden en Eindtermen ve: van 0 tot 2F. Als je niveau 1F beheerst, ben je gealfabetiseerd en bij niveau 2F heb je het ingangsniveau voor het beroepsonderwijs bereikt. De Standaarden en eindtermen ve boden een gedetailleerde niveaubeschrijving, op functioneel taalgebruik gericht, waardoor de cursisten inzicht kregen in hun voortgang. Dat zou de burger moed geven. Aan deze doelgroep zijn door diverse aanbieders met de beste bedoelingen thema’s gekoppeld zoals schuldenproblematiek en gezondheidsproblemen.

 

Gestigmatiseerd

Hierdoor voelen veel mensen die laaggeletterd worden genoemd, zich ingedeeld in een bepaalde categorie waar ze zich niet in herkennen. Het beeld dat over hen is ontstaan, geldt misschien voor een heel klein deel maar zeker niet voor iedereen die niet geheel basisvaardig is tot niveau 2F. Vooral digitale vaardigheden geven dat gevoel: mensen die zich nooit laaggeletterd zouden noemen, missen een groot deel van deze vaardigheden op het vereiste basisvaardigheidsniveau.

Dat gevoel begint de laatste tijd te wringen.

Dat het allemaal niet meer lekker past, laten de aantallen cursisten wel zien. De cursussen NT1 blijven leeg, de NT1-leerders hebben blijkbaar helemaal niet de behoefte om hun basisvaardigheden structureel te verwerven aan de hand van de Standaarden en eindtermen ve.  Daarnaast herkennen veel NT1-leerders zich niet in de problematieken waarmee ze geassocieerd worden. Het woord ‘laaggeletterd’ wordt stigmatiserend gevonden: “Ik wil gewoon het verhaal over mijn leven kunnen opschrijven, ik heb geen schulden en ik ben kerngezond!”. “Ik heb moeite met de site van het UWV, ben ik dan laaggeletterd?”.

 

Nieuwe benadering

Een aantal aanbieders onderkent deze problematiek en richt zich op nieuwe manieren om deelnemers te werven. Lost Lemon doet in opdracht van Tel mee met Taal onderzoek naar de doelgroep om nieuwe manieren van werving en benadering in te kunnen zetten, Oefenen.nl biedt altijd al een aanpak op maat voor mensen die ‘een zetje’ nodig hebben en Klasse! van Marian Janssen (Zet een Punt) gaat uit van het gegeven dat mensen vaak een specifieke leerwens hebben, bijvoorbeeld leren fotograferen, of dat er een bepaald belang in het spel is, bijvoorbeeld je rechten kennen als werknemer. Dergelijke voorbeelden zijn interessant en zouden wel eens een succesvollere werving en benadering kunnen opleveren. Of dat daadwerkelijk zo is, moet de toekomst uitwijzen, maar de ervaringen tot nog toe zijn veelbelovend.

 

Nieuwe taal

Het lijkt wel tijd te worden om na te denken over een nieuwe naam. Het woord ‘laaggeletterd’ verwijst niet alleen naar een negatieve connotatie van het concept maar ook om voortschrijdend inzicht (het lijkt veel logischer om mensen te benaderen via hun leerwens) en daadwerkelijke veranderingen (laaggecijferdheid en tekort aan digitale vaardigheid) waardoor het woord de lading echt niet meer dekt. 

Aan alle organisaties en individuen de uitnodiging om hierover mee te denken: moeten we nog wel één naam hanteren voor deze doelgroep? En zo niet, hoe omschrijven we dan de mensen op wie we ons richten? Heb je een mening over deze kwestie, denk dan mee over een nieuwe aanspreekvorm en nieuwe formuleringen…we wachten je reactie af!

 

Share on Facebook Share on Twitter Epale SoundCloud Share on LinkedIn
Refresh comments Enable auto refresh

1 - 1 van 1 weergegeven
  • afbeelding van Ben Vaske
    Laten we niet te lang nadenken. Vooral snel stoppen met die negatieve term 'laaggeletterdheid'. En stoppen met beleid en activiteiten die suggereren dat alles komt door laaggeletterdheid: slechte/mindere gezondheid, niet/minder digitaal, vergroten kans op schulden enz. enz. Zo zit de werkelijkheid natuurlijk niet in elkaar. Alsof er een causaliteitsrelatie is.  Stoppen met dit bedachte construct en inderdaad uitgaan van leerwensen en een positieve benadering.
    En hebben we bewijs dat we wel mensen bereiken. Jazeker. Dat laten we al jaren met Oefenen.nl zien! Niet 45.000 mensen in zo'n 4 jaar die 'iets' met taal doen met een landelijk actieprogramma, maar jaarlijks een fors aantal nieuwe gebruikers: in 2017 waren er 99.232 nieuwe accounts en in 2018 66.375! Mensen die zelf bepalen wat ze willen leren en die niet op een taalcursus gestuurd willen worden. Mooie kansen om samen met organisaties meer voor deze grote groep mensen te betekenen. Helaas negeert de landelijke overheid dit al jaren met haar actieplannetjes.