chevron-down chevron-left chevron-right chevron-up home circle comment double-caret-left double-caret-right like like2 twitter epale-arrow-up text-bubble cloud stop caret-down caret-up caret-left caret-right file-text

EPALE

Elektronisch platform voor volwasseneneducatie in Europa

 
 

Blogs

EPALE LongReads: Het belang van cultureel erfgoed voor een leven lang leren (vraaggesprek met Friederike Fankhänel)

12/12/2018
door NSS EPALE Nederland
Taal: NL
Document available also in: EN FI PL HR FR HU ET

Geschreven door Rumen Halachev

 

/nl/file/art-nouveauArt Nouveau

Art Nouveau

Friederike Fankhänel is educatief medewerker kunst en ontwerp bij het Museum voor kunst en nijverheid in Hamburg (Museum für Kunst und Gewerbe Hamburg MKG). Met zon 500.000 voorwerpen uit 4000 jaar menselijke geschiedenis behoort het MKG tot de meest invloedrijke musea voor kunst en nijverheid in Europa. Het MKG vertelt al sinds 1877 het opmerkelijke verhaal van de menselijke creativiteit. Het bezit collecties van topklasse variërend van oude tot eigentijdse kunst afkomstig uit het Europese, islamitische en Oost-Aziatische cultuurgebied. Friederike spreekt over de rol van cultureel erfgoed bij een leven lang leren en over de vraag hoe mensen van alle leeftijdsgroepen van de activiteiten van het MKG kunnen profiteren.

 

Wat voor functie heb je bij het MKG?

Ik heb een achtergrond in visuele communicatie en ervaring als freelance ontwerper en kunstdocent, en werk op de afdeling Kunst- en ontwerpeducatie bij het MKG. We houden ons bezig met het opzetten van rondleidingen, workshops, doe-stations, outreachprojecten en digitale content voor de verzamelingen en speciale tentoonstellingen van het museum. We willen onze bezoekers helpen een persoonlijke relatie met hun culturele erfgoed op te bouwen en ze stimuleren deze voor hun eigen reflectie, onderzoek en creativiteit aan te wenden. Het werk van het museum is beschikbaar in een online archief met de naam Studio MKG. 

/nl/file/studio-mkgStudio MKG

Studio MKG

In Studio MKG kunnen gebruikers de educatieve activiteiten bij het Museum für Kunst und Gewerbe volgen.

 

Wat voor functie kan cultureel erfgoed volgens jou vervullen bij een leven lang leren?

Uiteraard is er het informatieniveau van kunstgeschiedenis dat kan bijdragen aan iemands formele opleiding. Tegelijkertijd kan een diepgaander begrip van cultuurgeschiedenis als open systeem, als verhaal van duizenden jaren van uitwisseling en transformatie, ons helpen onze huidige wereld te begrijpen en in meer algemene zin inzicht te krijgen in hoe we met de problemen ervan moeten omgaan.

Als we het over musea hebben, is het non-lineaire medium van een tentoonstelling zeer flexibel voor verschillende leeromgevingen: je kunt ronddwalen in je eigen tempo of je eigen route langs het tentoongestelde bepalen, je kunt op eigen houtje het tentoongestelde overdenken of er een groep bij betrekken.

Cultureel erfgoed kan ook inspiratie op andere gebieden geven: een andere taal oefenen aan de hand van een kunsttentoonstelling of gebakjes maken met rococo- of art deco-patronen, noem maar op. Er bestaat nog te weinig besef van de mogelijkheid afbeeldingen uit het publieke domein rechtstreeks te hergebruiken in educatieve, creatieve en commerciële contexten. Toch ligt hierin een weg naar boeiende projecten die in zowel educatief als maatschappelijk opzicht impact hebben.

 

Wat voor activiteiten worden er in het museum met de middelen voor een leven lang leren georganiseerd?

We bieden een gedrukte rondleiding in eenvoudige taal van onze jugendstilcollectie. Bezoekers kunnen hun weg in de tentoonstelling vinden met behulp van geïllustreerde patronen waaraan elke ruimte eenvoudig te herkennen is. In de brochure wordt ook aandacht besteed aan de kunstenaars en de motieven achter hun beroemde ontwerpen, en de collectie is in zekere zin zelfs aan te raken, dankzij een verzameling keramiektegels met glazuur en glazuurtechnieken die overeenstemmen met onze jugenstilkunstvoorwerpen.

/nl/file/art-nouveau-mkgArt Nouveau MKG

Art Nouveau MKG

Ornamenten van jugendstil-interieurs, met een boekje in eenvoudige taal. De enorme collectie jugendstilkeramiek wordt met behulp van glazuurtegels dichter bij de bezoekers gebracht. Afbeeldingen: interieur © MKG, overige CC BY-SA-4.0

Een van de hoogtepunten van het museum is onze rondleiding ‘Wereldreligies. Boeddhisme, jodendom, christendom, islam’. Onze collectie religieuze en wereldlijke kunstvoorwerpen vormt een getuigenis van de verschillen en wederzijdse inspiratie tussen vier wereldreligies. Met een kunst-en-cultuurhistoricus van ons team discussiëren deelnemers over begrippen als ‘paradijs’ of de betekenis van water in de verschillende geloofssystemen.

Bij het MKG sporen we bezoekers ook aan in workshops over kalligrafie, mangatekenen, sieradenontwerp en stop-motion animatie hun vaardigheden te oefenen. Ik beschouw het opdoen van praktische ervaring als een zeer belangrijke, intuïtieve en emanciperende manier om een sterke band met cultureel erfgoed op te bouwen en daarnaast als een mogelijkheid om kennis en technieken in leven te houden.

 

Wat voor activiteiten zijn er online?

Ons museum is in 1877 gesticht als collectie ontwerpmodellen voor lokale studenten en ambachtslieden. Deze visie houden we in ere, zij het dat we tegenwoordig al onze bezoekers willen inspireren, ongeacht hun beroep, leeftijd of vermogens, en zelfs onze virtuele bezoekers – mensen van over de hele wereld die misschien nooit naar het fysieke museum zouden komen maar onze oplossingen in de digitale wereld gebruiken.

In lijn met dit concept creëren we online projecten die meer zijn dan alleen een hulpmiddel voor het voorbereiden van of reflecteren op onze tentoonstellingen, bijvoorbeeld Stilbrise , een modeblog met portretten van onze bezoekers en hun mode-uitingen, Propaganda1418, een documentatie van propaganda in de Eerste Wereldoorlog waarin materiaal van de lokale gemeenschap van Hamburg is verzameld, of ons nieuwste en grootste project: Bewegte Jahre .

In Bewegte Jahre (‘Roerige jaren’) worden we meegevoerd in het reisdagboek van Christian Heller, een fictieve jonge journalist uit Hamburg, en volgen we zijn reizen naar cultuurcentra als Wenen, Parijs en Glasgow tussen 1897 en 1916. We lezen over Hellers ontmoetingen met belangrijke kunstenaars en ontwerpers uit de jugendstilbeweging en hun visie op een nieuwe samenleving. Ook ontdekken we de gevolgen van het tijdperk voor Hamburg en het verhaal achter de bijzondere jugendstilcollectie van het MKG. Dankzij Europeana, onze eigen digitale collectie Sammlung Online en andere instellingen uit de sector van galerieën, bibliotheken, archieven en musea, kunnen we het tijdperk door middel van originele foto’s, video’s en citaten – waarvan veel in het publieke domein – online tot leven brengen. In het dagboek zijn een audioversie, gedetailleerde fotobeschrijvingen voor screenreaders en andere toegankelijkheidsfuncties opgenomen, evenals beheerde links en de mogelijkheid om onze gedigitaliseerde objecten rechtstreeks te delen op Pinterest.

/nl/file/bewegte-jahreBewegte Jahre

Bewegte Jahre

In Bewegte Jahre worden jugendstil en de kunstenaars van de jugendstilbeweging gepresenteerd in de vorm van een fictief dagboek.

 

Hoe verliep de samenwerking met Europeana Collections en welk potentieel zie je daarin voor een leven lang leren?

Om te beginnen hebben we in Europeana en de bijbehorende online presentaties enorm veel inspiratie opgedaan voor het ontwikkelen van een redactioneel format zoals Bewegte Jahre door middel van gedigitaliseerde gegevens. Bij het bewerken van afbeeldingen hadden we via Europeana toegang tot het weidse Europese landschap van galerieën, bibliotheken, archieven en musea met gedigitaliseerde collecties – ongeveer een derde van onze documenten is beschikbaar via Europeana.

De lancering van ons dagboek in april vorig jaar viel ook perfect samen met het seizoen en de tentoonstelling van Europeana rond het thema jugendstil. In Jugendstil - ein Universalstil zijn veel van de gedigitaliseerde kunstwerken van het MKG te zien, en gelukkig heb ik ook de gelegenheid gekregen om Bewegte Jahre aan te kondigen in een post die ik als gastschrijver heb bijgedragen .

Mijn wens voor de toekomst is dat meer musea hun online collecties delen en aan Europeana bijdragen om opleiders en inspiratiezoekers eenvoudiger toegang tot cultureel erfgoed te bieden, ook mensen die minder goed de weg in archieven weten. In dit verband wil ik ook het belang van Creative Commons-licenties benadrukken. Met ieder document waar we eenvoudig en royaltyvrij bij konden, bespaarden we veel tijd en geld, en dat zal ook gelden voor andere gebruikers in toekomstige projecten. Voor alle culturele instellingen worden toegankelijkheid en zichtbaarheid van gedigitaliseerde content steeds belangrijker, willen ze relevant blijven in tijden van digitaal zelfstandig leren en beperkte budgetten voor educatie. Voor beide doelstellingen is Europeana een geweldig platform.

 

Wat staat er voor 2018 in de planning met betrekking tot een leven lang leren?

Naast ons werk aan verschillende speciale tentoonstellingen willen we in 2018 onze digitale collectie Sammlung Online en onze creatieve, praktische oplossingen bij elkaar brengen. We willen handleidingen voor het maken van gebruiksvoorwerpen publiceren op basis van onze afbeeldingen uit het publieke domein en deze tijdens een workshop in het museum presenteren. We hopen dat hiermee een dialoog met liefhebbers van nijverheid en van het MKG van over de hele wereld wordt aangemoedigd en dat onze bezoekers (of gebruikers) ook hun eigen ideeën aandragen.

/nl/file/mkg-sammlung-onlineMKG Sammlung Online

MKG Sammlung Online

Handgemaakte briefkaarten gemaakt met afbeeldingen uit het publieke domein afkomstig uit Sammlung Online van het MKG. Afbeelding: CC BY-SA-4.0

 

We hebben positieve ervaringen met langlopende schoolprojecten waarin leerlingen bijvoorbeeld zelf fictie over het museum schreven of leerden over het ontwerpen en maken van stoffen op basis van onze modecollectie. Onze ambitie bij het MKG is uitgaande van deze ervaringen een structuur te creëren waarin we bezoekers van eender welke leeftijd, of het nu gaat om individuen, groepen of gezinnen, kunnen uitnodigen voor kortlopende en langlopende onderzoeksprojecten, creatieve lessen en ateliers binnen of buiten het museum.

 

Website van Friederike Fankhänel

Lees het artikel van EPALE Europeana: Culture gems for lifelong learning (Europeana: cultuurschatten voor een leven lang leren)

Share on Facebook Share on Twitter Epale SoundCloud Share on LinkedIn
Refresh comments Enable auto refresh

1 - 1 van 1 weergegeven
  • afbeelding van Filomena Montella

    Cosa serve la letteratura per gli adulti?

    Il mio discorso parte dalla pagina introduttiva delle Lezioni americane di Italo Calvino: «La mia fiducia nella letteratura consiste nel sapere che ci sono cose che solo la letteratura può dare con i suoi mezzi specifici»[1]. Qualche anno prima lo stesso Calvino aveva scritto: «I classici sono libri che esercitano un’influenza particolare sia quando s’impongono come indimenticabili, sia quando si nascondono nelle pieghe della memoria mimetizzandosi da inconscio collettivo o individuale. [...] I classici sono quei libri che ci arrivano portando su di sé la traccia delle letture che hanno preceduto la nostra e dietro di sé la traccia che hanno lasciato nella cultura o nelle culture che hanno attraversato (o più semplicemente nel linguaggio e nel costume). [...] D’un classico ogni rilettura è una lettura di scoperta come la prima. [...] I classici servono a capire chi siamo e dove siamo arrivati e perciò gli italiani sono indispensabili proprio per confrontarli agli stranieri, e gli stranieri sono indispensabili per confrontarli agli italiani»[2].

    Concetti facili per chi come me è sempre stata pronta a leggere i classici. Tuttavia, come far capire ciò ad un studente adulto che ha lasciato la scuola da molto tempo e che non ha mai avuto modo di confrontarsi con un classico? Come rispondere alle domande di questi studenti adulti che, a volte anche tristi e delusi dalla vita, ti dicono che non hanno tempo di leggere niente, che quando leggono si annoiano e che sono diffidenti sul valore della letteratura?

    Mi armo di tanto coraggio e imposto la mia didattica consapevole che insegnare la letteratura italiana sui classici significa aprirsi nei confronti di quella che Erich Auerbach, nel 1952, definì la Weltliteratur[3]; in questo modo, “butto” letteralmente i miei alunni sui testi letterari, al fine di prepararli non sul piano scolastico, ma per stuzzicarli, visto che hanno già alle spalle un’esperienza personale di formazione umana e professionale, sul piano civile, anzitutto etico e di conseguenza politico. Quindi, attraverso lo studio della letteratura e dell'arte, invito  i miei alunni ad approfondire quello che ancora Auerbach definì «lo studio della realtà del mondo»[4].

    Considerate queste premesse, presento la letteratura e i suoi testi, facendo emergere la percezione critica dell'alterità del nostro passato, della sua irriducibile differenza, per conservare la memoria storica di una communitas, di un bene comune che è insieme lingua, tradizione culturale, universo letterario e artistico. «Scommettere sui classici», scrive Luca Serianni, «significa pensare che abbiano ancora qualcosa da dirci; e che ce lo dicano, finché è ancora possibile comprenderla, nella lingua in cui sono stati scritti, ossia con la loro voce»[5].

    Ai miei alunni insegno che la letteratura va colta nella sua natura più profonda, come «funzione esistenziale», come «ricerca di conoscenza» (sono ancora le Lezioni americane)[6].

    Tuttavia, fin dal primo giorno di scuola, sono onesta con questi alunni che hanno abbandonato da tempo i banchi di scuola.

    Spiego loro, come afferma il prof. Corrado Bologna, che la letteratura, certo, non riesce mai a rispondere a quell’esigenza radicale che Carlo Emilio Gadda definiva come urgenza di «mettere in ordine il mondo»[7]. Non metterà mai veramente “in ordine” il mondo, non riuscirà mai a realizzare un paese migliore. Confesso loro con le parole del prof. Bologna che «la letteratura si offre, invece, quale perfetto dispositivo di accoglienza, entro un sistema coerente di significato, dell'infinita molteplicità di dettagli irrilevanti che si disseminano nella “liquida” vita quotidiana. Essa riesce a dare parola al bisogno di ordine nella visione della realtà proprio portando alla luce la grande disarmonia che vi domina, offrendo una voce consistente, coerente, all’incoerenza e al caos della vita, mostrando come cose infinitamente diverse possono convivere ed entrare in contatto senza mai rinunciare alla propria specificità, nella complessità del sistema»[8].

    In questa prospettiva, insegnare ad amare la letteratura comporta necessariamente che ci sono cose che non si “imparano”, che ci sono “competenze” rispetto alle quali saremo sempre “incompetenti”, perché non si “acquistano”, non si “comprano”, ma si gustano, si vedono, si ascoltano, si fiutano, si assaporano.  Come ancora afferma Bologna: «la letteratura fa sì che due più due dia cinque, un passo più a nord del confine della realtà che impone il quattro; essa esercita ad attraversare confini, offrendo al lettore la forza per riportare nello spazio dell'identità, individuale o collettiva, il progetto utopico ma non irrealizzabile di un futuro diverso»[9].

    Spiego, inoltre, che insegnare letteratura non può voler dire addestrare principalmente a leggere la lingua dei classici per imparare a riprodurla. Insegnare letteratura, ragionando sui testi dei grandi classici, significa “far venir fuori” (è questa l’idea dell’educare) dagli allievi, e ancor più dagli allievi adulti, un'avvertita capacità di elaborazione intorno ai procedimenti logico-argomentativi del pensiero umano nella sua forma più alta e limpida. «Significa esercitare a sentire nella pagina del grande classico la perturbante originalità di un punto di vista che guarda alle radici dell'esistenza, a riconoscervi la forza innovativa che il classico conserva e può ancora trasmettere grazie alla “radicalità”, appunto, della sua visione del mondo rivoluzionaria. Significa plasmare una consapevolezza della necessità, ma al contempo della parzialità, di ogni “competenza” tecnica, creando invece uno spirito critico, cioè una distanza interiore capace di riscattare la profondità dello sguardo, del punto di vista ermeneutico, nel senso più completo del termine. Significa far maturare nei discenti la capacità di commisurare l'infinita, imprendibile varietà delle cose e delle esperienze con l'irriducibilità dei limiti umani, far cogliere la fatica, il travaglio della lingua dei classici mentre “cerca la parola” per dire l'umanità come progetto di futuro e nel contempo come limite irriducibile. Questa fatica, questo esercizio di complessità, imprime uno slancio antigravitazionale verso una visione del mondo diversa, molteplice, innovativa, scandita nel senso della storia e del recupero delle radici di una civiltà con la leggerezza con cui Calvino apre le Lezioni americane»[10].

    Nella prospettiva fin qui tratteggiata, quindi, il primo problema da affrontare è come far appassionare al testo gli alunni adulti.

    L’unico mezzo possibile è unicamente passare attraverso il godimento profondo del piacere del testo, dell'avventura conoscitiva ed esistenziale dell'incontro con l'universo perturbante dei grandi classici, e solo così sono riuscita pienamente a far amare la letteratura.

    Al di là di qualsiasi basilare acquisizione di competenze linguistiche e tecnico-esegetiche è sempre necessario far sentire con profondità e autenticità agli alunni adulti, per i quali il testo è lontanissimo dalla loro realtà quotidiane, la carica etica di memoria, di energia, di piacere, di stupore, che fa della letteratura un elemento fondamentale per la vita stessa dell’individuo.

    Per concludere, insegnare letteratura italiana non è solo insegnare “la lingua”, né solo “la letteratura”, ma mostrare e far amare l'intera “civiltà italiana”, tutta la civiltà che dal nostro Medio Evo è ancora tangibile nelle piazze dei nostri comuni, nei nostri modi d'essere e di agire, di vivere, di pensare.

    Ai miei alunni insegno con forza che la nostra civiltà, attraverso la nostra lingua, attraverso la nostra letteratura, deve continuare ad essere orizzonte e bussola, consolazione e riscatto dell'umano, di fronte a chi «cerca di ridurci a bestie», se non portandoci alla morte fisica, di certo soffocando lo spirito di comunità, la democrazia, la condivisione dei progetti e dei sogni, cioè del futuro. E se «noi bestie non dobbiamo diventare», «per vivere è importante sforzarci di salvare almeno lo scheletro, l'impalcatura, la forma della civiltà»[11].

     



    [1] I. Calvino, Lezioni americane. Sei proposte per il prossimo millennio, Milano, Garzanti, 1988, p. 1; poi in Id., Saggi 1945-1985, a cura di M. Berenghi, 2 tomi, Milano, Mondadori, 1995, p. 629.

    [2]  Id., Perché leggere i classici (1981), in Id., Perché leggere i classici, Milano, Mondadori, 1991, pp. 11-19 (alle pp. 13- 14, 15 e 19), poi in Id., Saggi 1945-1985 cit., pp. 1816-1824 (alle pp. 1818-1819, 1824).

    [3] Cfr. E. Auerbach, Philologie der Weltliteratur (1952), in Id., Gesammelte Aufsätze zur romanischen Philologie, Francke, Bern 1967, pp. 301-310; trad. it. Philologie der Weltliteratur - Filologia della letteratura mondiale, Book editore, Castel Maggiore (Bologna) 2006 (con il testo tedesco a fronte).

    [4] E. Auerbach, Philologie der Weltliteratur. Filologia della letteratura mondiale cit., p. 37 (la formula originale è: «Erforschung der Weltwirklichkeit»).

    [5] L. Serianni, L'ora di italiano. Scuola e materie umanistiche, Laterza, Roma-Bari 2010, p. 106.

    [6] I. Calvino, Lezioni americane, cit., p. 28; in Saggi 1945-1985, cit., p. 653 (da qui anche la frase virgolettata che segue).

    [7] C. E. Gadda, Meditazione milanese, a cura di G. C. Roscioni, Torino, Einaudi, 1974, p. 172, I stesura, cap. XIII, La categoria, rr. 157-158; poi in Id., Scritti vari e postumi, a cura di A. Silvestri, C. Vela, D. Isella, P. Italia, G. Pinotti (“Opere di Carlo Emilio Gadda” ed. diretta da D. Isella), V*, Milano, Garzanti 1993, p. 735.

    [8] Corrado Bologna, La letteratura come visione del mondo (Napoli, 25-27 ottobre, Convegno sul tema: Insegnare Lingua e Letteratura italiana nei nuovi Licei e Istituti superiori).

    [9]  IDEM

    [10] IDEM

    [11] P. Levi, Se questo è un uomo (1958), in Id., Opere complete, a cura di M. Belpoliti, con Introduzione di D. Del Giudice, 2 voll., Torino, Einaudi, 1997, I, p. 35.