chevron-down chevron-left chevron-right chevron-up home circle comment double-caret-left double-caret-right like like2 twitter epale-arrow-up text-bubble cloud stop caret-down caret-up caret-left caret-right file-text

EPALE

Elektronisch platform voor volwasseneneducatie in Europa

 
 

Blogs

Een digitale onderwijsrevolutie? Een pleidooi voor het vormgeven van de digitale transformatie

27/09/2017
by NSS EPALE Nederland
Taal: NL
Document available also in: DE EN ES

Auteur: Prof. Dr. Michael Kerres, Learning Lab van de universiteit Duisburg-Essen

Al jaren wordt er gezegd dat de digitale onderwijsrevolutie op het punt van uitbreken staat. De mediadidactiek legt in dat verband de nadruk op de mogelijkheden die een 'andere', zij het niet noodzakelijkerwijs betere manier van leren biedt.

Wij horen regelmatig dat de digitale media het leren en doceren in de toekomst ingrijpend zullen veranderen. Concreet zijn er nu al veel digitale onderwijsopties in de verschillende opleidingssectoren beschikbaar, ook in combinatie met traditionele methoden. Op veel plaatsen hebben die digitale onderwijsmogelijkheden inmiddels hun waarde bewezen. Maar in de daarbij vaak gebruikte bewering over het 'effect' van de digitale media op het onderwijs zit een bepaald idee over die media verborgen waarop door mediadidactisch onderzoek steeds weer kritiek is geuit. En dat idee kan ons gemakkelijk op het verkeerde been zetten.

We mogen dus niet voorbijgaan aan de volgende vraag: 'Bewerkstelligt' de digitale techniek daadwerkelijk een verandering in de sociale praktijken binnen het onderwijs? Leidt de digitale techniek tot gemotiveerde scholieren en studenten, tot betere leerprestaties en tot nieuwe leer-doceer-methoden? Daarbij moet bedacht worden dat de digitale techniek op zichzelf niet noodzakelijkerwijs tot deze of gene – positieve of negatieve - veranderingen in het onderwijs zal leiden. Een dergelijk techniekdeterminisme doet geen recht aan het feit dat het de betrokken partijen zijn die veranderingen in de onderwijspraktijk en een andere leercultuur tot stand moeten brengen.

Op grond van de beschikbare ervaring lijkt het zelfs plausibeler dat digitale media en andere hulpmiddelen in een leslokaal vooralsnog geen effect hebben op de manier waarop docenten hun lessen organiseren en plannen. Daarnaast kunnen we er ook vanuit gaan dat die media ook geen direct effect op de leerintensiteit of de leerprestaties hebben. Deze ontnuchterende constatering kan ook afgeleid worden uit de vele beschikbare wetenschappelijke studies die in de afgelopen decennia naar de op dat moment telkens weer 'nieuwe' media zijn uitgevoerd. De conclusie moet dan ook luiden dat het doceren en leren door die digitale media a priori niet beter zullen worden.

Met betrekking tot het overweldigende aantal beschikbare individuele onderzoeken van de afgelopen dertig jaar naar het effect van digitale media op het leren worden tegenwoordig meta-analyses uitgevoerd die op basis van statistische procedures de talloze onderzoeksresultaten combineren. Inmiddels zijn er zelfs al meta-meta-analyses van dergelijke evaluaties uitgevoerd. Al sinds de eerste meta-analyses van het echtpaar Kulik in 1980 blijkt echter verrassend consistent - en dus ook onafhankelijk van de technologische ontwikkeling - dat het gebruik van digitale media een relatief klein effect heeft op de leerprestaties.

Het potentieel van nieuwe doceer- en leerstructuren

Ook al leiden die media op zich niet tot 'betere' leerresultaten, vanuit mediadidactisch perspectief bieden ze wel de mogelijkheden om de doceermethoden en leerprocessen op een andere manier vorm te geven en te organiseren. Die potentie om educatieve activiteiten te transformeren mag niet onderschat worden. De verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van dat potentieel berust bij de betrokken partijen bij het onderwijsproces: onderwijsstructuren die door media worden ondersteund, kunnen de zelfsturing bij het leren bevorderen; zij kunnen ook zeer bevorderlijk zijn voor coöperatieve leerscenario's en kunnen het lesaanbod flexibel organiseren om in te spelen op de diversiteit van de lerenden. Onderwijsstructuren die door media worden ondersteund, vormen een versterking van handelings- en probleemgerichte didactische methoden waarbij authentieke materialen worden geïntegreerd. Hierdoor worden leerprocessen gestimuleerd middels een (inter)actieve analyse van content die via de media wordt gepresenteerd en er worden betere resultaten gerealiseerd (bijv. bij projectactiviteiten of bij de behandeling van casussen in teamverband). Een dergelijke manier van 'anders leren' leidt overigens ook tot andere leerresultaten: wij verwachten van het gebruik van digitale media in zulke onderwijsomstandigheden namelijk niet gewoonweg een (veeleer zelden voorkomend) beter leerresultaat. Die digitale media bevorderen 'andere leerdoelen' die verder gaan dan de vaardigheid om alleen maar de geleerde stof te onthouden (wat in de meeste studies centraal staat). Zij bevorderen bijvoorbeeld de probleemoplossingsvaardigheden en de leeroverdracht of leiden tot een effectievere zelfstudie en betere teamvaardigheden.

/nl/file/teambrainstormingscanstockphoto4114041scharfjpgteam_brainstorming_scanstockphoto_4114041_scharf.jpg

Brainstorming im Team

/nl/file/jungetabletwiesescanstock1700806scharfjpgjunge_tablet_wiese_scan_stock_1700806_scharf.jpg

Junger Mann mit Tablet auf einer Wiese

Leren opnieuw structureren met behulp van digitale media: in het arbeidsproces en ook op afstand.

Het effect en de kracht van digitale media in het onderwijs zijn dus geen direct gevolg van het gebruik van de media c.q. de mediatechniek op zich; de causale verbanden en onderlinge wisselwerking tussen de media en het leren zijn aanzienlijk complexer. Uiteindelijk hangt het niet alleen van het ontwerp en de eigenschappen van de media, maar ook van hun toepassing in een onderwijscontext af of de verwachtingen die aan die media gekoppeld zijn ook daadwerkelijk bewaarheid worden. Dat betekent dat er meer nadruk moet komen te liggen op de mogelijkheden die digitale media bieden om leerprocessen gericht te intensiveren en om studieresultaten te bevorderen door de betrokkenheid van studenten te vergroten. Het mediadidactisch onderzoek richt zich daarom in toenemende mate op de vraag wanneer en hoe een dergelijke activering met behulp van digitale media en internet kans van slagen heeft.

Het internet als sociale leeromgeving

Het internet ontwikkelt zich meer en meer tot een omgeving die heel vanzelfsprekend voor leerdoeleinden wordt gebruikt. Dat gebeurt niet noodzakelijkerwijs als vervanging van de traditionele leeromgevingen (face-to-face via opleidingen of cursussen), maar in combinatie met en als uitbreiding van het traditionele onderwijsaanbod. Daarbij gaat het enerzijds om het formele (en ook het niet-formele) leren in het kader van het georganiseerde opleidingsaanbod, maar anderzijds duidelijk ook om informeel leren dat terloops (bedoeld of onbedoeld) op de werkplek, in de vrije tijd of in een andere omgeving plaatsvindt. Een dergelijke leermogelijkheid komt ook steeds vaker aan de orde in de discussies over bij- en omscholing.

In dat verband is de visie op internet aanzienlijk veranderd. Internet werd in eerste instantie vooral gezien als een manier om lesmateriaal toegankelijk te maken, maar tegenwoordig wordt de rol van internet als sociale omgeving steeds belangrijker in deze discussie: via internet kunnen mensen ideeën uitwisselen, nieuwe relaties aangaan en kennis met anderen delen. Zij doen dit voor deel zeer frequent en vol overgave, bijvoorbeeld via sociale netwerken als Facebook of Twitter. Uit het feit dat in ieder geval een deel van de gebruikers bereid is om hun kennis via internet met anderen te delen, blijkt duidelijk dat er kansen voor informeel leren via dergelijke platforms bestaan: een leerproces in de vorm van een peer to peer-uitwisseling die terloops plaatsvindt zonder dat de betrokkenen dit als een leeractiviteit zouden omschrijven.

In georganiseerde online cursussen en seminars kan leren ook als een sociaal proces worden gestructureerd waarbij kennis en ervaring wordt uitgewisseld. Dat kan bewust in de cursusopzet als zodanig geïntegreerd zijn, maar het kan zich ook tijdens de informele communicatie tussen deelnemers via internet manifesteren. In dit verband is de vraag interessant in hoeverre de prikkels voor een kennisuitwisseling via online platforms, ook bij online cursussen toegepast kunnen worden om ook daar van de positieve effecten van sociaal leren te profiteren.

Bij het veranderingsproces moeten veel belanghebbenden worden betrokken

Het perspectief wisselt: het is niet de techniek die het onderwijs verandert, maar het zijn de mensen die het onderwijs een andere vorm kunnen geven. De digitale techniek is daarbij een effectief middel dat ons helpt om bepaalde scenario's beter te implementeren. Zoals eerder al opgemerkt: het gaat om doceer- en leerscenario's met digitale media waarbij een leercultuur het uitgangspunt vormt die zowel het autodidactische en het coöperatieve als het probleemgerichte leren centraal stelt met gebruik van uiteenlopende lesmaterialen.

Bij veel projecten is in de afgelopen jaren helaas ook gebleken dat een dergelijke verandering van de leercultuur vaak zeer moeilijk tot stand te brengen is. Zo'n omschakeling kan in de praktijk door talloze hindernissen en belemmeringen misgaan, niet in de laatste plaats omdat doceren en leren stevig verankerde kenmerken zijn in onze biografieën en onderwijsinstellingen. De geschetste 'digitale transformatie' is echter ongetwijfeld tot mislukken gedoemd als ervan uitgegaan wordt dat die verandering simpelweg bewerkstelligd kan worden door het gebruik van digitale technologie op zich. Wanneer er nieuwe leervormen ingevoerd moeten worden die een andere leercultuur vereisen, moet dit als een veelomvattend veranderingsproces worden gezien waarvoor de deelname van veel betrokken partijen op dit gebied noodzakelijk is. Alle uiteenlopende belanghebbenden moeten hier van gedachten over wisselen om die verandering als een gemeenschappelijk leerproces tot stand te brengen.

Prof. Dr. Michael Kerres bekleedt de leerstoel Mediadidactiek en Kennisbeheer en is hoofd van het Learning Lab aan de universiteit Duisburg-Essen. In het begin van de jaren negentig ontwikkelde hij samen met collega's het studieprogramma Media-informatica dat voor de eerste keer in Duitsland is verzorgd. In 2001 ging zijn team in op een aanbod van de universiteit Duisburg-Essen en werd het Learning Lab opgebouwd waar nu de online studies 'Educational Media' en 'Educational Leadership' gevolgd kunnen worden.

 
Labels:
Share on Facebook Share on Twitter Epale SoundCloud Share on LinkedIn
Refresh comments Enable auto refresh

1 - 1 van 1 weergegeven
  • afbeelding van Sibilla Drews

    Ein interessanter Beitrag, der deutlich macht, dass der Einsatz digitaler Medien allein noch keine neue oder andere Lernkultur ausmacht.

    Weitere interessante Beiträge zum Thema "Digitale Bildung. Chance oder Herausforderung?" im Journal der Nationalen Agentur beim Bundesinstitut für Berufsbildung "Bildung für Europa" , Nr. 25, Dezember 2016.