Blog
Blog

Anders kijken

In deze blog wordt de betekenis van het concept Bildung in de 21e eeuw uiteengezet. 

In eerdere blogs nam ik u aan de hand van het boek The Nordic Secret mee langs  de ontstaansgeschiedenis van het Scandinavische Bildungsconcept. In dit artikel neem ik u mee naar Bildung in de 21e eeuw.

Misschien is Bildung gewoon een kwestie van anders kijken, want soms gaat het daar gruwelijk mis. Een avondklokrelzoeker stelt voor om de Jumbo te plunderen “want dat  is toch van de overheid. En de Mediamarkt ook.” Maar er is meer. Bas Heijne[i] signaleert dat mensen die momenteel ontevreden of boos zijn meteen de overtreffende trap van overdrijving zoeken. ”Nederland anno nu is een dictatuur, de lange lockdown is een misdaad tegen de menselijkheid. Dingen roepen op het Museumplein is verzet. En het isolement van ouderen in verpleeghuizen een vorm van genocide (uitspraak van  Willem Engel van Viruswaarheid).” Hij vraagt zich af wat mensen beweegt om hun eigen kritiek en onvrede in zulke gênante beeldspraken te vatten.  

Bildung_rose

Beeld en beeldspraak zijn niet meer weg te denken uit onze samenleving. Op social media, in reclames of het onderwijs, overal worden verhalen verteld met video’s, foto’s en animaties. Beelden zijn -zeker in combinatie met geluid-  een krachtig middel. Ze kunnen ons raken, betrekken en beïnvloeden. Vaak gebeurt dat onbewust. Dagelijks krijgen we veel beelden te zien, op straat, op onze smartphone, in de krant of op televisie, in de klas en op het werk. De hoeveelheid beelden neemt in deze digitale tijd exponentieel toe. Hoe een beeld bij ons binnenkomt, wordt bepaald door verschillende aspecten. Makers van beeldmateriaal kiezen er vaak bewust voor om een bepaald effect op de kijker te hebben. Door in te zoomen laten ze expres elementen weg of benadrukken ze juist iets. Ook kunnen ze spelen met het perspectief, zowel met dat van de kijker als dat van de maker. Met digitale technieken kunnen beelden steeds gemakkelijker gemanipuleerd worden. Denk aan beeldbewerking met software als Photoshop, Inpixio of Photolemur. Beeldbewerking en montage spelen ook een grote rol bij het verspreiden van misleidende informatie, het verraderlijke fake news. De kunst is om je bewust te zijn van deze beïnvloeding. Een scherp oog en een helder brein zijn cruciale vermogens, die we regelmatig moeten testen en op de proef stellen. De werkelijkheid onderscheiden van het beeld van de werkelijkheid.

Daarom is het nu de aandacht voor digitale vaardigheden in educatie toeneemt belangrijk dit te verbreden met wat men ook wel mediawijsheid noemt: de verzameling competenties die je nodig hebt om actief en bewuster te kunnen deelnemen aan de mediasamenleving. Deze mediawijsheid moet in de 21e eeuw ook toegevoegd worden aan het traditionele concept van Bildung. Dit begrip stamt van het Duitse werkwoord bilden, dat zowel een letterlijke als een figuurlijke betekenis heeft: vormen in de zin van een beeld maken en vormen in de zin van ontwikkelen, ontplooien. Het is afgeleid van Bild, ook weer een woord met een letterlijke en een figuurlijke betekenis:  een beeld, feitelijk beeldmateriaal, maar ook beeld in de zin van beeldspraak. Beelden, beelden vormen en beeldspraak gebruiken zijn dus nauw verbonden met het Bildungsbegrip. Bildung is in Duitsland van oorsprong de vorming tot zelfstandige, vrije en goede persoonlijkheden met gevoel voor geschiedenis en cultuur. Bildung representeert zowel een humanistisch als een politiek ideaal. De Bildung waarnaar Wilhelm von Humboldt (1767-1835) streeft is een algemene ontplooiing van alle menselijke kwaliteiten[ii]. Dus niet alleen de verwerving van algemene kennis maar ook het ontwikkelen van het  vermogen tot moreel oordelen en kritisch denken. Een scherp waarnemingsvermogen, dat  de basis vormt voor verdere oriëntatie- en stuurarbeid[iii], is daarbij niet weg te denken.    

Arbeidspyarmide

Eind 19e eeuw lag de  nadruk voornamelijk op persoonlijke culturele ontwikkeling en individualisering als motor voor maatschappelijke bewustwording (Bildung 1.0): “zodra wij kunnen zien, zijn we er ons van bewust , dat ook wij gezien kunnen worden. Het oog van de ander en ons eigen oog maken het samen heel aannemelijk dat wij deel uitmaken van de zichtbare wereld[iv]”.                                                                                                                                                                         

In de 20e eeuw verschoof de aandacht door individualiseringsprocessen te verbinden met het acteren met sociaal en maatschappelijk handelen (“kringen van verbondenheid”) naar empowerment en politieke emancipatie  (feminisme, politieke bewustwording en sociale actie).  

Knipsel_0

Dit vernieuwde Billdungsconcept integreert de ontwikkeling van een persoonlijke identiteit (Bildung 1.0) en maatschappelijke oriëntatie en politieke bewustwording  (Bildung 2.0) zo met een nieuw element: mediawijsheid (Bildung 3.0).  In The Nordic Secret[v] werpen de auteurs de vraag op hoe Bildung er  in de 21e eeuw uit kan komen te zien. Zij zien vooral als een verschuiving naar zelfsturing,  zelfbepaling en het vermogen om zichzelf te overstijgen (transformatie), in de geest van Grundtvig’s “school for life”.

De Bildung Rose[vi] is een educatief model om onze innerlijke wereld te verbinden met de samenleving waarin we opgroeien. Het begrijpen van de relatie tussen onszelf en de samenleving is cruciaal, want naarmate de samenleving complexer wordt, moeten ook wij veranderen om te overleven en te gedijen. Het model van de Bildung Rose brengt deze in kaart en biedt zo zowel zicht op de common bads (de risico’s en de bedreigingen) door deze te vermijden of erop te anticiperen, als op de common goods[vii] (de uitdagingen en de perspectieven) door de levensdomeinen meer met elkaar in balans te brengen.

Leren is sterk afhankelijk van het vermogen om jezelf te kunnen verwoorden en je actief te verhouden tot de wereld om je heen. Bildung gaat daarbij verder dan het simpelweg aanleren van vaardigheden. Iets leren verwoorden is iets anders dan leren communiceren. Juist in een samenleving waarin het (vaak digitale) beeld meer zeggingskracht heeft dan het woord en het schrift, is aanschouwing zonder begrip blind. Met de ontwikkeling van je eigen taal en je eigen begrippenkader wordt het mogelijk beelden te benoemen en woorden te geven aan wat de wereld om je heen waarneemt. Het gaat minder om de vraag naar wat je er zelf van denkt of wat je er bij voelt, maar meer om wat je waarneemt, wat er gebeurt, in welke volgorde en welk patroon of structuur je daarin herkent.

Beeldtaal is een taalachtige constructie: de beelden en beeldelementen maken communicatie mogelijk. Beelden en de interpretatie ervan zijn, net als geschreven of gesproken taal, tijds- en cultuurgebonden. Beelden geven boodschappen door: informatieve, wetenschappelijke, culturele, promotionele, propagandistische enzovoort. In die zin is er een analogie te trekken met de narratieve agologie[viii]. Beelden zijn op verschillende manieren te interpreteren. Niet dat een oneindig aantal interpretaties mogelijk is, maar afhankelijk van de voorkennis, de cultuur of de tijd worden beelden anders begrepen.

Wat voor vragen moet een educatief werker stellen om deelnemers zich meer bewust te laten worden van de kracht en invloed van beeldtaal? Je zou kunnen denken aan:

Stil_bij_beeldtaal

Bij Bildung 3.0 draait het om anders leren kijken. Anders kijken is enerzijds een kwestie van beeldtaal lezen, analyseren en interpreteren en andersijds een kwestie van omdenken, een denktechniek om problemen te veranderen in mogelijkheden[ix]. Met omdenken kijk je naar de werkelijkheid zoals die is en wat je ermee zou kunnen.

Zowel in educatie als bij Bildung is altijd de verhouding tussen individu en cultuur aan de orde. Daarom is het van belang dat onderwijs en Bildung zich ook nadrukkelijker met cultuur bezighouden. Visuele producten in de schilderkunst en fotografie gebruiken beeldtaal, evenals  de architectuur en grafische vormgeving, popmuziek, decorbouw, de beeldhouwkunst, de film, de strip en de cartoon, de modedans en theater. Al deze culturele uitdrukkingsvormen maken gebruik van beelden als  betekenisdragers. Ze zitten vol codes en kunnen  gebruikt worden als codificaties (Freire[x]) en kunnen gedeconstrueerd worden (Derrida[xi]).  Bij subjectiveren gaat het om hoe het individu zich verhoudt tot het geleerde, de persoonlijke verdieping en reflectie. Subjectivering in de zin van 'waar je zelf staat' en 'hoe je dat onder woorden brengt'. Aandacht voor je eigen verbeelding, deze serieus nemen en verder ontwikkelen. Negt  spreekt in dit verband van sociologische fantasie[xii].

Knipsel4_0

Er is een hernieuwde vraag naar Bildung, zie bijvoorbeeld de paginagrote advertentie voor het Comenius leiderschapsprogramma, waar met grote letters BILDUNG te lezen was, de “kernkwaliteit van de Europese excellence” voor “vrijdenkers onder elkaar, die alles willen verkennen”. Bildung gaat niet over de feitelijke waarheid, maar meer om ideologie. Het  gaat voortdurend om het debat over het ware, het goede en het schone. Bildung is niet alleen voor de elite. Tv, internet en social media zijn er voor iedereen. Opinies, kennis en wetenschappelijke inzichten, nieuwsberichten liggen er voor het grijpen. Daarin je weg vinden is een zoek- en leerproces.  Dat is ook Bildung. “Net als ik heb geleerd hoe ik moet leven, verandert het leven[xiii]”, dat is de ironie van de postmoderne samenleving. We moeten kunnen omgaan met en anticiperen op onzekerheden en we moeten daartoe vaak meerdere ballen in de lucht houden. Op onze hoede zijn, onze ogen de kost geven. Anders leren kijken dus.


[i]     Bas Heijne, Almachtig en ongehoord. In: Volkskrant, 6 februari 2021

[ii]    Wilhem von Humboldt, Ideen zu einem Versuch, die Grenzen der Wirksamkeit des Staates zu bestimmen, 1792 

[iii]    Saskia Reijnen, Jumbo Klercq, De arbeidspyramide ,in; Richtlijnen voor professionele begeleiders 3C-project, 2013

[iv]    John Berger, Anders zien, 1972

[v]    Lene Rachel Andersen, Thomas Björkman, The Nordic Secret, 2017

[vi]    Lene Rachel Andersen, in: De Bildung Rose | EPALE (europa.eu), 2019

[vii]   Ulrich Beck, De metamorfose van de wereld, 2016

[viii]   Jumbo Klercq, Tegenspraken zijn onze hoop | EPALE (europa.eu), 2020

[ix]    Berthold Gunster, Huh – de techniek van het omdenken, 2015

[x]     Paolo Freire, Pedagogie van de onderdrukten, 1972

[xi]    Jacques Derrida, L’Écriture et la Difference, 1967

[xii]    Oskar Negt, Soziologische Phantasie und exemplarisches Lernen. Zur Theorie der Arbeiterbildung, 1972

[xiii]   Berthold Gunster, Verjaardagskalender

 

Login (0)

Want to write a blog post ?

Don't hesitate to do so! Click the link below and start posting a new article!

Laatste discussies

Wat staat er in de jobomschrijving van de centrumcoördinator?

'It's lonely at the top' voor de directeur van een centrum voor volwasseneducatie. Dat gevoel staat nergens beschreven in vacatures.
Dit is een oproep van om jobomschrijvingen te delen én een uitnodiging om het over het gevoel van eenzaamheid, of andere gevoelens, aan de top van een organisatie te hebben.

Meer

EPALE Discussie: Wat kunnen we doen om de volwasseneneducatie beter te maken voor mensen met een beperking?

In juni richt EPALE de schijnwerpers op hoe mensen met een beperking kunnen bijleren. We horen graag van jou hoe we volwasseneneducatie voor mensen met een beperking kunnen verbeteren. De schriftelijke discussie (in het Engels) zal plaatsvinden op 8 juni om 14 uur (CEST).
Meer