chevron-down chevron-left chevron-right chevron-up home circle comment double-caret-left double-caret-right like like2 twitter epale-arrow-up text-bubble cloud stop caret-down caret-up caret-left caret-right file-text

EPALE

Elektroniczna platforma na rzecz uczenia się dorosłych w Europie

 
 

Krajowe Biuro EPALE - Polska

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji (Foundation for the Development of the Education System)
Address: 

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji (Foundation for the Development of the Education System)

Krajowe Biuro EPALE (EPALE National Support Service)

ul. Aleje Jerozolimskie 142A

02-305 Warszawa

Polska

Phone: 
+48 22 46 31 063
Fax: 
+48 22 46 31 021
Email: 
epale@frse.org.pl, Facebook - EPALE Polska
  
  • The organisation
  • Work programme
  • The team
  • Adult Learning in the country
  • National Stakeholders
  • Ambassadors

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji (FRSE) jest fundacją Skarbu Państwa istniejącą od 11 października 1993 roku. Głównym celem Fundacji jest wspieranie działań prowadzących do rozwoju edukacji w Polsce. FRSE realizuje ten cel głównie poprzez koordynację edukacyjnych programów Unii Europejskiej. Programy te skierowane są do szerokiego grona uczestników - od dzieci i młodych osób do dorosłych, od przedszkolaków do seniorów.

Fundacja pełniła role Narodowej Agencji programów Socrates, "Uczenie sie przez całe życie", Młodzież oraz "Młodzież w działaniu", a obecnie pełni rolę Narodowej Agencji Programu Erasmus+ dla wszystkich obszarów edukacji i młodzieży. 17 kwietnia 2014 roku Fundacja została nominowana do obsługi platformy EPALE w Polsce jako Krajowe Biuro EPALE.

Krajowe Biuro EPALE w Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji jest odpowiedzialne za wdrażanie Elektronicznej platformy na rzecz uczenia się osób dorosłych w Europie (EPALE) na terenie Polski.

Do najważniejszych zadań Biura należy dotarcie z informacją o platformie, jej zasobach i funkcjonalnościach do jak najszerszego kręgu użytkowników związanych z edukacją osób dorosłych w Polsce oraz zachęcanie ich do rejestrowania się na platformie, wykorzystywania jej możliwości (blogi, grupy dyskusyjne, kalendarz, biblioteka zasobów itp.), a także do wspierania rozwoju zasobów merytorycznych platformy (m.in. poprzez tworzenie/wyszukiwanie artykułów, kursów, wydarzeń, czy też rezultatów projektów).

Przedstawiciele Biura będą przekazywali informacje o platformie i jej funkcjonalnościach na krajowych i regionalnych spotkaniach, seminariach i konferencjach, w tym na spotkaniach informacyjnych i spotkaniach z beneficjentami programu Erasmus+ w sektorze Edukacja dorosłych. Prowadzone będą również akcje mailingowe skierowane do szerokiego grona interesariuszy sektora Edukacja dorosłych. Do promowania platformy wykorzystane zostaną witryny internetowe Fundacji Rozwoju Systemu Edukacji oraz innych organizacji zaangażowanych w edukację osób dorosłych, media społecznościowe (głównie Facebook), newsletter oraz kwartalnik pt. „Europa dla aktywnych”, wydawany przez Fundację Rozwoju Systemu Edukacji. Artykuły o platformie będą ukazywały się również w prasie branżowej i na witrynach związanych z edukacją dorosłych. W działaniach upowszechniających pomocne będą także ulotki informacyjne wydane z inicjatywy Biura.

Biuro tworzy również własne materiały merytoryczne i zamieszcza je na platformie. Warte podkreślenia jest, że do zadań Biura należy również tłumaczenie kluczowych treści platformy na język polski.

Istotną rolę w rozwoju platformy EPALE w Polsce mają osoby pełniące funkcję tzw. ambasadora platformy. 15 ambasadorów wybranych przez Krajowe Biuro EPALE reprezentuje różne środowiska związane z edukacją dorosłych w Polsce. Ich rola polega na: wspieraniu rozwoju platformy, promocji EPALE wśród interesariuszy edukacji dorosłych, pokazywaniu jej funkcjonalności i zachęcaniu do rejestracji oraz tworzeniu i pozyskiwaniu treści. Krajowe Biuro EPALE planuje również organizację regularnych spotkań konsultacyjno-szkoleniowych z ambasadorami.

Ponadto, rolą Krajowego Biuro EPALE jest wspieranie Centralnego Biura EPALE (CSS) w działaniach związanych z wdrażaniem platformy w Europie.

Biuro współpracuje także z krajowym koordynatorem upowszechniania europejskiej agendy na rzecz uczenia się dorosłych.

Iwona Buks ibuks@frse.org.pl

Justyna Bednarz jbednarz@frse.org.pl

Karolina Kwiatosz kkwiatosz@frse.org.pl

Karolina Milczarek kmilczarek@frse.org.pl

Małgorzata Dybała mdybala@frse.org.pl

Aleksandra Bałchan-Wiśniewska Aleksandra.Balchan-Wisniewska@frse.org.pl

Tel.: +48 22 46 31 063

E-mail: epale@frse.org.pl

Edukacja dorosłych w Polsce - zmiana w podejściu i wyzwania

Od modelu kształcenia dorosłych do modelu uczenia się

Osoby dorosłe mogą się uczyć nie tylko w instytucjach systemu edukacji, ale także w wielu innych miejscach i formach. Wiele okazji do uczenia się daje praca zawodowa, uczestnictwo w zorganizowanych wspólnotach obywateli, a także upowszechnienie nowoczesnych środków informacji i komunikacji. Powoduje to zmianę w podejściu do edukacji dorosłych. Model  kształcenia oparty na formach znanych ze szkoły i uczelni, sprawdzający się głównie w odniesieniu do młodszych osób dorosłych, zastępuje idea uczenia się. Promuje się w niej to, że uczyć można się wszędzie i że jest to konieczne nie tylko w młodości. Dla systemu edukacji tworzy to nowe wyzwania – jak organizować współistnienie i współpracę wielu miejsc uczenia się, jak uznawać efekty takiego uczenia się, jaką ofertę kierować do osób od około 25 roku życia, kiedy to kończy się czas tradycyjnego zaangażowania w edukację formalną. Dla strategii w obszarze edukacji dorosłych ważne jest rozpoznanie całego obszaru uczenia się tych osób oraz inicjowanie spójnych działań proedukacyjnych obejmujących obszary wielu resortów, różne poziomy administracji i współpracę z wieloma partnerami społecznymi.

Zmiany idące w tym kierunku są ujęte dokumencie rządowym Perspektywa uczenia się przez całe życie, przyjętym w 2013 r. (http://men.gov.pl/jakosc-edukacji/planowanie-strategiczne-i-uczenie-sie-przez-cale-zycie/perspektywa-uczenia-sie-przez-cale-zycie.html). Zgodne są też z założeniami europejskiej agendy na rzecz uczenia się dorosłych, przyjętej w 2011 r. podczas polskiej prezydencji w Unii Europejskiej (http://men.gov.pl/jakosc-edukacji/planowanie-strategiczne-i-uczenie-sie-przez-cale-zycie/uczenie-sie-doroslych.html).

W zmienionym podejściu do edukacji dorosłych można wyróżnić następujące cechy:

  • uczenie się dorosłych, rozumiane szerzej niż kształcenie, obejmuje osoby, które ukończyły edukację formalną przed rozpoczęciem kariery zawodowej, niezależnie od tego jak długo to trwało, tj. łącznie z kształceniem w ramach szkolnictwa wyższego; stąd w statystyce edukacji dorosłych główne wskaźniki dotyczą osób od 25 roku życia;
  • w uczeniu się dorosłych docenia się nie tylko edukację formalną, ale także edukację realizowaną poza oficjalnymi programami i formami kształcenia, czyli tzw. edukację pozaformalną oraz uczenie się nieformalne; każda z form uczenia się ma swoją wartość i jest nie do zastąpienia;
  • kluczowe znaczenie ma respektowanie „dorosłości” – przejawia się ono poprzez: a) uszanowanie doświadczeń życiowych i wcześniej zdobytych umiejętności dorosłych osób uczących się  (tworzony jest w tym celu system walidacji tych umiejętności); b) indywidualne dostosowywanie oferty edukacyjnej do rzeczywistych potrzeb tych osób (z udziałem poradnictwa na rzecz uczenia się przez całe życie); c) założenie, że osoba dorosła ucząca się ma prawo i obowiązek do przyjęcia odpowiedzialności za cele i efekty własnego uczenia się, traktowanie osób uczących się jak partnerów w procesie edukacyjnym a nie jak uczniów w tradycyjnie działających szkołach.

W dotychczasowym podejściu do edukacji dorosłych główne akcenty rozłożone są inaczej:

  • edukacja prowadzona jest z wykorzystaniem szkolnych metod i form kształcenia (lekcji, wykładów, kursów);
  • dominującą grupą są młodsze osoby dorosłe, które łatwiej tolerują szkolne podejście; od około 25 roku życia uczestnictwo dorosłych w kształceniu i szkoleniu bardzo wyraźnie spada, a w latach bliżej emerytury niemal zanika;
  • kształcenie dorosłych oparte na formach szkolnych nie jest koordynowane i ujmowane całościowo i spójnie jak inne sektory edukacji (edukacja przedszkolna, szkolnictwo ogólnokształcące, zawodowe i wyższe).

Obecnie, uczenie się dorosłych w Polsce jest w okresie przejścia od tradycyjnego modelu kształcenia dorosłych do modelu uczenia się. Przejawami nowego podejścia będą: docenienie wszystkich form edukacji (nie tylko edukacji formalnej), zaangażowanie w uczenie się wszystkich dorosłych, nie tylko tych najmłodszych oraz traktowanie ich jak osoby dorosłe z bagażem doświadczeń i umiejętności, a nie jak uczniów.

Podstawy prawne edukacji dorosłych w Polsce

Obecny stan prawny dotyczący uczenia się dorosłych w Polsce ma jeszcze cechy tradycyjnego modelu. Przejawia się to m.in. w rozproszeniu regulacji prawnych. Regulacje na rzecz promowania i wspierania uczenia się dorosłych są zawarte w różnych aktach prawnych i podporządkowane są ich odrębnym celom.

W prawie regulującym szkolnictwo (system oświaty) zdefiniowane jest kształcenie ustawiczne. Rozumiane jest ono jako kształcenie w szkołach dla dorosłych, a także uzyskiwanie i uzupełnianie wiedzy, umiejętności i kwalifikacji zawodowych w tzw. formach pozaszkolnych przez osoby, które spełniły obowiązek szkolny, czyli ukończyły gimnazjum (formy pozaszkolne to kursy regulowane w systemie oświaty, które mogą być organizowane przez instytucje systemu oświaty, a także przez instytucje spoza tego systemu, np. instytucje rynku pracy). Nauka w szkołach ogólnokształcących dla dorosłych (w praktyce gimnazjum i liceum) odbywa się według tej samej podstawy programowej, która obowiązuje w szkołach dla dzieci i młodzieży.

W prawie regulującym szkolnictwo wyższe nie ma definicji kształcenia ustawicznego, ani innej definicji dotyczącej uczenia się dorosłych. Uznaje się jednak zwyczajowo w Polsce, że w zakres ten można wliczyć programy i formy kształcenia w ramach szkolnictwa wyższego, które nie mają charakteru inicjalnego, tj. nie są realizowane przed wejściem studentów na rynek pracy. Do tych form  można zaliczyć zatem studia III stopnia, o ile realizowane są równolegle z zaangażowaniem na rynku pracy, studia podyplomowe, a także studia realizowane na wszystkich poziomach szkolnictwa wyższego przez osoby w wieku starszym niż tradycyjny wiek studiowania. Należy przy tym zauważyć, że osoby dorosłe mogą także korzystać z dodatkowych szkoleń organizowanych przez instytucje szkolnictwa wyższego w ramach tzw. trzeciej misji szkolnictwa wyższego, czyli dobrowolnych i otwartych usług na rzecz gospodarki i społeczeństwa. Mieszczą się tu m.in. formy edukacji świadczone przez tzw. uniwersytety otwarte i uniwersytety trzeciego wieku. Formy te nie są jednak wprost ujęte w prawie regulującym szkolnictwo wyższe i nie są zatem zaliczane do edukacji formalnej.

Odwołanie do ww. kształcenia ustawicznego znajduje się w prawie regulującym system promocji zatrudnienia i instytucji rynku pracy. Kształcenie to, definiowane podobnie jak w systemie oświaty, jest tam odniesione przede wszystkim do bezrobotnych, a także niektórych kategorii osób poszukujących pracy, pracowników i pracodawców.

Kodeks Pracy reguluje relacje między pracodawcą a pracownikiem podnoszącym kwalifikacje zawodowe z inicjatywy pracodawcy lub za jego zgodą. Takiemu pracownikowi przysługują, z mocy prawa, płatne zwolnienie z całości lub części dnia pracy oraz płatny urlop szkoleniowy. Pracodawca może przyznać pracownikowi dodatkowe świadczenia, w szczególności pokryć opłaty za kształcenie, przejazd, podręczniki i zakwaterowanie.

Ponadto, rozproszone regulacje dotyczą szkoleń organizowanych w ramach:

  • swobody działalności gospodarczej;
  • szkoleniowych wymagań branżowych i uprawnień zawodowych;
  • sektora państwowego (rządowego i samorządowego) i systemu usług publicznych koordynowanych przez ten sektor;
  • sektora pozarządowego, łącznie ze szkoleniami realizowanymi na podstawie regulacji działalności organizacji obywatelskich.

Do najważniejszych zmian w legislacji wdrażanych w ostatnim czasie i promujących nowe podejście do uczenia się dorosłych w Polsce należy zaliczyć:

  • wprowadzenie mechanizmów walidacji efektów uczenia się innego niż formalne do systemu kształcenia zawodowego i ustawicznego (w ramach reformy tego kształcenia wdrażanej od 2012 r.) oraz do systemu szkolnictwa wyższego (w ramach nowelizacji ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym z 2014 r.);
  • szersze otwarcie systemu kształcenia ustawicznego w systemie oświaty na formy pozaszkolne, w tym realizowane także poza systemem oświaty (w ramach ww. reformy z 2012 r.);
  • rozpoczęcie prac nad zintegrowaniem krajowego systemu kwalifikacji, które poprzedziło odniesienie Polskiej Ramy Kwalifikacji do europejskich ram kwalifikacji w roku 2013.

Edukacja formalna dorosłych w Polsce

Edukacja tego typu realizowana jest w programach i formach kształcenia w systemie edukacji, w tym w ramach tzw. kształcenia ustawicznego, który wchodzi w zakres systemu oświaty oraz w ramach szkolnictwa wyższego. Programy i formy te mają swoją podstawę w legislacji regulującej system oświaty i system szkolnictwa wyższego (oba te systemy tworzą system edukacji).

W systemie oświaty osoby dorosłe mogą uczestniczyć w kształceniu ustawicznym, a w tym:

  • podnosić poziom wykształcenia ogólnego w szkołach dla dorosłych (szkoła podstawowa, gimnazjum i liceum ogólnokształcące);
  • uzyskać lub uzupełniać kwalifikacje zawodowe w szkołach policealnych oraz w placówkach kształcenia ustawicznego, placówkach kształcenia praktycznego, ośrodkach dokształcania i doskonalenia zawodowego.

Od września 2012 r. osoby dorosłe mogą uzyskać lub uzupełniać kwalifikacje zawodowe w bardziej elastycznym niż w przeszłości systemie kursów dla dorosłych. W ramach tego wdrażane są następujące rodzaje kursów dla osób dorosłych:

  1. kwalifikacyjny kurs zawodowy, który umożliwia przystąpienie do egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie (każdy zawód składa się z 1-3 kwalifikacji);
  2. kurs umiejętności zawodowych, który umożliwia przyswojenie części umiejętności potrzebnych do potwierdzenia kwalifikacji w zawodzie;
  3. kurs kompetencji ogólnych oparty na wybranym fragmencie podstawy programowej kształcenia ogólnego;
  4. inne kursy organizowane przez instytucje systemu kształcenia ustawicznego w zależności od stwierdzonych potrzeb osób dorosłych.

Kwalifikacyjny kurs zawodowy może być realizowany w jednostkach systemu oświaty (szkoły prowadzące kształcenie zawodowe w zakresie zawodów, w których kształcą, placówki kształcenia ustawicznego, placówki kształcenia praktycznego, ośrodki dokształcania i doskonalenia zawodowego) lub w jednostkach spoza tego systemu (instytucje rynku pracy prowadzące działalność edukacyjno-szkoleniową, podmioty prowadzące działalność oświatową na podstawie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej).

Osoba dorosła w Polsce może w każdym wieku rozpocząć studia i uzyskać formalny dyplom ukończenia studiów wyższych: licencjata, magistra, doktora. Jak wyżej zaznaczono, studia takie można zaliczyć do sektora edukacji dorosłych, o ile nie są realizowane przez studentów przed wejściem na rynek pracy. Studia podyplomowe to forma nauki często wybierana przez osoby dorosłe, po ich wejściu na rynek pracy.

Przejawem dominacji dotychczasowego tradycyjnego podejścia do edukacji dorosłych w ramach edukacji formalnej w Polsce jest niski poziom uczestnictwa w tej edukacji osób dorosłych powyżej 24 roku życia. W formalnej edukacji osób dorosłych w Polsce, zarówno w systemie oświaty, jak i w systemie szkolnictwa wyższego, uczestniczą głównie młodsze osoby dorosłe. Na przykład, w szkołach dla dorosłych w systemie oświaty ok. 70% stanowią osoby do 24 roku życia, a w szkołach wyższych rozpiętość wieku studentów w Polsce należy na najniższych w UE (np. według danych Eurostat 15% studentów szkół wyższych w Polsce ma ponad 26 lat, podczas gdy w Wielkiej Brytanii podobny odsetek studentów ma ponad 37 lat).

Przejawem realizacji nowego podejścia do uczenia się dorosłych w ramach edukacji formalnej w Polsce jest wprowadzenie ww. mechanizmów walidacji efektów uczenia się innego niż formalne do systemu kształcenia zawodowego i ustawicznego od 2012 r. oraz do systemu szkolnictwa wyższego od 2014 r.

Edukacja w publicznych szkołach dla dorosłych (szkoła podstawowa, gimnazjum i liceum ogólnokształcące) oraz na kwalifikacyjnych kursach zawodowych w instytucjach publicznych jest nieodpłatna. Podobnie studia dzienne w publicznych uczelniach dla osób spełniających warunki przyjęcia na takie studia.

W ramach prac nad zintegrowaniem krajowego systemu kwalifikacji przygotowuje się poszerzoną definicję edukacji formalnej – o zaliczeniu do niej będzie decydowało nie miejsce kształcenia lub szkolenia, ale uzyskany efekt uczenia się – kwalifikacja ujęta w krajowym systemie kwalifikacji.

Edukacja pozaformalna dorosłych w Polsce

Uczestnictwo dorosłych w edukacji w decydującej mierze zależy od zaangażowania ich w edukację pozaformalną. Podobnie jak edukacja formalna, jest ona organizowana instytucjonalnie jednak poza programami i formami kształcenia realizowanymi w systemie edukacji (stąd nazwa – pozaformalna).

Z natury rzeczy, dorośli zaangażowani w życie rodzinne, zawodowe i społeczne, nie mogą zbyt dużo czasu spędzać w szkołach i w podobnych instytucjach, w których realizowana jest edukacja formalna. Natomiast mogą bardziej angażować się w edukację pozaformalną, gdyż takie uczenie się realizowane jest najczęściej blisko środowiska codziennych zajęć osób dorosłych i ma silne związki z praktyką zawodową i społeczną.

Znaczna część edukacji pozaformalnej odbywa się w związku z zadaniami gospodarczymi i pracą zawodową, w tym uzupełnianiem i podnoszeniem kwalifikacji zawodowych bądź kompetencji ogólnych niezbędnych do pracy zawodowej. Warto jednak zaznaczyć, że działania z tego zakresu odbywają się często w bliskim otoczeniu stanowisk pracy lub wprost na tych stanowiskach i należą do codziennej praktyki zawodowej. Zewnętrzne szkolenia zawodowe, w tym te w postaci kursów i seminariów czy konferencji, stanowią jedynie uzupełnienie tak ukierunkowanej edukacji.

Praca zawodowa jest jednakże tylko jednym z odniesień w edukacji pozaformalnej osób dorosłych. Edukacja ta dotyczy także umiejętności o uniwersalnym znaczeniu, tzw. kluczowych kompetencji (umiejętności podstawowych i przekrojowych) potrzebnych wszystkim dorosłym uczestniczącym w życiu nowoczesnych społeczeństw, a także umiejętności ważnych dla działalności pozazawodowej, w tym rozwijania własnych zainteresowań.

Znaczny obszar edukacji pozaformalnej organizowany jest równolegle z realizacją celów ważnych dla rozwoju gospodarczego i społecznego. Taka edukacja jest realizowana przez podmioty gospodarcze np. przy wprowadzaniu nowych produktów i usług. Prowadzą ją także organizacje społeczne i instytucje realizujące cele pozagospodarcze i nie związane wprost z pracą zawodową, np. z zakresu profilaktyki zdrowotnej, cyfryzacji, bezpieczeństwa na drogach, bhp, kultury prawnej, prowadzenia finansów osobistych, poradnictwa rodzinnego, ochrony środowiska, kultury, mediów, sportu, rekreacji, turystyki, bezpieczeństwa wewnętrznego, obronności, a także innych dziedzin życia.

Często cele i działania z ww. zakresów przenikają się. Przykładem może być promowanie aktywności fizycznej. Niektóre formy tego typu działań promocyjnych można zaliczyć do edukacji dorosłych, o ile zwiększony wysiłek fizyczny (np. w toku przyzwyczajania się do regularnego biegania, jazdy na rowerze, uprawiania nordic walking) łączony jest z integracją zorganizowanych grup osób, w których upowszechnia się jednocześnie wiedzę o kontekście tych zajęć, tj. o roli tych zajęć w profilaktyce zdrowotnej, ochronie środowiska, bezpieczeństwa komunikacyjnego, poprawy jakości życia w miastach, kulturze i stylach życia w różnych krajach,  itp. Kolejnym przykładem może być edukacja w coraz liczniejszych w Polsce uniwersytetach trzeciego wieku, w których dojrzali słuchacze doskonalą swoje kompetencje kluczowe, ale też uczą się zdrowego stylu życia oraz działają w wolontariacie na rzecz swoich grup rówieśniczych i młodszych pokoleń. Szczególny obszar łączenia działań edukacyjnych z działaniami innymi niż edukacyjne tworzą projekty wspierania osób z niskim poziomem umiejętności podstawowych i z niskimi kwalifikacjami. Pomoc tym osobom jest skuteczniejsza, gdy oferty edukacyjne są połączone z innymi formami wsparcia – działaniami na rzecz zatrudnienia, poradnictwem rodzinnym, wsparciem socjalnym, pomocą mieszkaniową, włączeniem w społeczność lokalną, itp.

Miejsca i formy edukacji pozaformalnej podlegają szybkim przemianom. Widać to zwłaszcza w przypadku form edukacji wykorzystujących Internet. Z tego, że edukacja pozaformalna może być organizowana wszędzie, wynika, że może być także organizowana w placówkach edukacji formalnej, o ile nie jest włączona w oficjalne programy i formy kształcenia. Przykładem są formy edukacji realizowane w ramach tzw. trzeciej misji szkolnictwa wyższego, bądź np. kursy komputerowe lub językowe dla dorosłych organizowane przez placówki systemu oświaty. 

Edukacja pozaformalna charakteryzuje się dużą różnorodnością form organizacyjnych. Może być ona organizowana jako:

  • wszelkiego rodzaju szkolenia dotyczące dowolnego tematu, ważnego w kontekście gospodarczym, społecznym i osobistym, w których program nauczania nie jest oparty na podstawie programowej kształcenia ogólnego lub kształcenia w zawodach w systemie oświaty, ani na programach prowadzonych w ramach szkolnictwa wyższego:
  • kursy, także korespondencyjne, wykłady, lekcje, także prywatne, seminaria, konferencje tematyczne;
  • inne zorganizowane instytucjonalnie formy działań edukacyjnych w dowolnym zakresie tematycznym, organizowane nawet w małych grupach, w których można wyróżnić role osób uczących się i osób wspierających proces uczenia się (osoby nauczające, facilitatorzy uczenia się, szkoleniowcy, edukatorzy) – z zastrzeżeniem, że osoby uczące się także mogą wchodzić w role osób nauczających, co jest cechą nowego podejścia w organizacji edukacji dorosłych;
  • zorganizowane uczenie się związane z pracą lub wprost w miejscu pracy – oparte na szkoleniach wewnętrznych, stażach, systematycznie organizowanych instruktażach, prowadzonych często w małych grupach, krótkoterminowych przeszkoleniach do stanowisk pracy;
  • działania edukacyjne podejmowane w ramach szeroko rozumianego poradnictwa edukacyjno-zawodowego, tj. poradnictwa na rzecz uczenia się przez całe życie, w tym w poradnictwa dotyczącego kariery, podejmowania decyzji;
  • działania edukacyjne podejmowane w celu poprawy kompetencji rodzicielskich i umiejętności związanych z opieką nad niesamodzielnym członkiem rodziny, prowadzone przez wyspecjalizowane poradnie i specjalistów;
  • uczenie się w dobrowolnie organizowanych grupach obywateli – typowym przykładem z tego zakresu jest rozwijanie wewnętrznej działalności szkoleniowej i instruktażowej w organizacjach pozarządowych;
  • edukacyjna część wielozakresowych działań aktywizujących określone grupy osób dorosłych, podejmowanych np. w zakresie ekonomii społecznej, cyfryzacji społeczeństwa, poprawy bezpieczeństwa, rewitalizacji obszarów zdegradowanych;
  • nowe formy zorganizowanych działań edukacyjnych realizowane w Internecie, które przekraczają granice państw, a także dotyczą wszystkich grup wiekowych osób dorosłych.

Do instytucji i organizacji oferujących edukację pozaformalną zwykle zalicza się:  instytucje i firmy szkoleniowe, stowarzyszenia i fundacje, specjalistyczne ośrodki i organizacje branżowe, instytucje rynku pracy, pracodawców i ich organizacje, związki zawodowe, poradnie, uniwersytety otwarte, uniwersytety trzeciego wieku i uniwersytety ludowe, placówki kultury, w tym zwłaszcza biblioteki. Należy jednak zastrzec, że powyższa lista nie jest wyczerpująca. Zakres edukacji pozaformalnej jest niezwykle szeroki i pokrywa się właściwie z większością instytucji nowoczesnego społeczeństwa.

W Unii Europejskiej stosuje się dwie miary uczestnictwa osób dorosłych w edukacji (kształceniu i szkoleniu): na 4 tygodnie przed badaniem (Labour Force Survey – dane z tego badania podsumowuje się kwartalnie i rocznie) oraz na 12 miesięcy (Adult Education Survey – dostępne są dane z lat 2007 i 2011).  Według pierwszego badania, w edukacji formalnej uczestniczyło w UE w 2014 r. 3,1% osób dorosłych w wieku 25-64 lat, a w edukacji pozaformalnej wyraźnie więcej, bo 8,1% - w Polsce odpowiednio 2,0% i 2,1%. Według drugiego badania, w edukacji formalnej uczestniczyło w UE w 2011 r. 6,2% osób dorosłych, a w edukacji pozaformalnej aż 36,8% - w Polsce odpowiednio 5,4% i 21,0%.

Z powyższego porównania widać, że wyzwaniem dla uczenia się dorosłych w Polsce jest przede wszystkim docenianie edukacji pozaformalnej. Przy tym promocji wymaga edukacja zorientowana praktycznie i realizowana w oparciu o pracę zawodową oraz w ramach różnych działań zorganizowanych grup obywateli mających cele pozazawodowe.

Szczególnym wyzwaniem edukacji dorosłych w Europie, nie tylko w Polsce, jest stosunkowo niski poziom umiejętności podstawowych około jednej piątej osób dorosłych zdiagnozowany w badaniu OECD/PIAAC na przełomie lat 2011/12 (dotyczy to także niektórych innych krajów uczestniczących w tym badaniu). Chodzi tu o umiejętność wyszukania, rozumienia i wykorzystania dla własnych celów różnych informacji i tekstów, umiejętność liczenia i wykorzystanie tego we własnym życiu oraz o umiejętności cyfrowe (w tym zakresie niskie umiejętności dotyczą szerszych grup osób dorosłych). Problem ten dotyczy zwłaszcza osób z niskim poziomem wykształcenia (co najwyżej zasadniczym zawodowym), pozostających w niekorzystnej sytuacji materialnej i rodzinnej (np. osoby samotne), nieaktywnych ekonomicznie i społecznie, w wieku niemobilnym i starszych (45+), zamieszkałych na obszarach wiejskich i poprzemysłowych. Niski poziom umiejętności podstawowych stanowi barierę dla uczestnictwa w edukacji zawodowej dla osób dorosłych. Osoby te są także słabo zmotywowane do uczestnictwa w edukacji formalnej.

Podsumowując, edukacja pozaformalna w Polsce nie jest tak uporządkowana jak edukacja formalna i nie ma wyczerpująco spisanej historii. Powyższy skrótowy opis pozwala dostrzec jej zalety. Ma wiele postaci, jest zorientowana praktycznie, ma znacznie szerszy zakres oddziaływania od edukacji formalnej i, jeśli jest dobrze realizowana, staje się atrakcyjna dla osób uczących się. Ta ostatnia cecha jest być może najważniejsza – w świetle tego, że edukacja formalna, mimo swojego wielkiego dorobku, nie jest w stanie przyciągnąć większości osób dorosłych.

Opracował w grudniu 2015: Stanisław Drzażdżewski, radca generalny, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Departament Strategii i Współpracy Międzynarodowej, koordynator upowszechniania w Polsce europejskiej agendy na rzecz uczenia się dorosłych.

Uwaga Krajowego Biura EPALE w Polsce: Powyższy tekst został przygotowany do celów opublikowania na platformie EPALE, tzn. w celu przedstawienia tematu użytkownikom platformy EPALE wywodzącym się z różnych kręgów szerokiego obszaru edukacji dorosłych i mającym różne doświadczenia. Tekst pokazuje różnorodności obszaru edukacji dorosłych w Polsce i przedstawia wyzwania w tym obszarze.

Ambasadorzy EPALE w Polsce

Sebastian Cieślak – od 2004 roku związany z obszarem HR, jako HR Biznes Partner a wcześniej jako specjalista ds. rekrutacji w jednym z dużych polskich banków. W swojej pracy zajmuje się wspieraniem menedżerów w zakresie zarządzania ich zespołami, rozwijania, motywowania i budowania zaangażowania pracowników.

Beata Ciężka – ewaluatorka, autorka i realizatorka szkoleń z zakresu ewaluacji. Posiada bogate doświadczenie w realizacji projektów badawczych i ewaluacyjnych prowadzonych m.in. dla Komisji Europejskiej. Specjalizuje się w programach i projektach edukacyjnych. Założycielka Polskiego Towarzystwa Ewaluacyjnego.

Radosław Czahajda - trener, naukowiec, aktywista. Koordynator europejskiej społeczności Trainers' Forum, współfundator inkubatora innowacji społecznych Impossible. Przeprowadził ponad 1500 godzin warsztatów, szkoleń i wystąpień dla trenerów, korporacji i organizacji pozarządowych w kilkunastu krajach Europy.

Monika Dawid-Sawicka – autorka tekstów, analiz i opracowań dotyczących tematyki rynku pracy, zarządzania zasobami ludzkimi i kapitału ludzkiego. Z branżą HR związana od 15 lat. Certyfikowany trener narzędzia diagnostycznego Stylów Myślenia i Działania FRIS. Coach ECPC, specjalizujący się w coachingu osób, które dokonują zmiany swojego życia zawodowego.

dr Monika Gromadzka – andragog, wykładowca i tutor akademicki, trener, konsultant w zakresie efektywności osobistej. Pracownik Katedry Edukacji Ustawicznej i Andragogiki Uniwersytetu Warszawskiego, Członkini ATA i ESREA oraz Rady Redakcyjnej czasopisma naukowego „Studia Dydaktyczne”.

dr hab. Marta Kosińska – kulturoznawczyni, pracuje w Instytucie Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Współzałożycielka, działaczka i badaczka w Centrum Praktyk Edukacyjnych przy CK Zamek w Poznaniu. Animatorka środowiska edukacji kulturowej, doradczyni i konsultantka działań edukacyjnych, ewaluatorka projektów z zakresu edukacji kulturowej, badaczka i projektodawczyni badań z zakresu edukacji kulturowej.

Sławomir Łais - prezes zarządu OSI CompuTrain, wynalazca Learning Battle Cards, autor książki „Projektowanie efektywnych szkoleń”. Przewodniczący Komisji ds. E-learningu działającej przy Polskiej Izbie Firm Szkoleniowych. Współzałożyciel XY Learning Team. Współautor „Białej Księgi Usług Rozwojowych”. Autor bloga praktykatrenera.pl.

Piotr Maczuga – od ponad dekady zajmuje się zagadnieniami wykorzystania nowych technologii w edukacji dorosłych. Współautor podręczników w zakresie webinariów, webcastów, knowledge pills i innych metodyk, autor szkoleń z zakresu wykorzystania multimediów w uczeniu i biznesie oraz publikacji poświęconej tej tematyce. Autor bloga  www.maczuga.edu.pl/blog/.

dr Paweł Nowak - absolwent językoznawstwa na Uniwersytecie Harvarda. Tytuł doktora uzyskał na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, gdzie prowadził zajęcia z zakresu fonetyki, fonologii i językoznawstwa ogólnego. Jest współwłaścicielem oraz dyrektorem metodycznym szkoły językowej Eklektika, specjalizującej się w szkoleniach językowych dla firm.

dr hab. Małgorzata Rosalska – pedagog, doradca zawodowy, adiunkt w Zakładzie Kształcenia Ustawicznego i Doradztwa Zawodowego na Wydziale Studiów Edukacyjnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Specjalizuje się w problematyce z zakresu doradztwa edukacyjno-zawodowego, polityki rynku pracy, edukacji dorosłych i polityki oświatowej.

Monika Schmeichel-Zarzeczna – historyk sztuki, animatorka kultury, bibliotekarka, grafik i kurator wystaw. Obecnie pracuje w Miejskiej Bibliotece Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie gdzie prowadzi warsztaty i spotkania dla różnych grup wiekowych. Członkini Ogólnopolskiej Sieci Bibliotekarzy LABiB.

Daria Sowińska-Milewska - certyfikowana trenerka, menedżerka projektów, związana z sektorem pozarządowym a szczególnie  - Stowarzyszeniem Trenerów Organizacji Pozarządowych i Fundacją Pro Cultura.

dr Monika Sulik – adiunkt, wykładowca akademicki. Prowadzi autorskie zajęcia dydaktyczne z zakresu przedmiotu biografia w edukacji. Certyfikowany trener i mentor akademicki. Od 2018 jest również sekretarzem redakcji czasopisma „Edukacja Dorosłych”.

dr Marcin Szeląg - historyk sztuki, edukator, pracownik Wydziału Edukacji Artystycznej i Kuratorstwa Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu, od kilkunastu lat zajmujący się edukacją kulturową w instytucjach kultury w szczególności muzeach. Współzałożyciel Forum Edukatorów Muzealnych i animator jego przedsięwzięć o charakterze naukowymi i badawczym.

dr Nina Woderska – z wykształcenia pedagog, wykładowca w Wyższej Szkole Nauk o Zdrowiu i Studium Kształcenia Kadr, pracownik Centrum Inicjatyw Senioralnych w Poznaniu oraz trener w Stowarzyszeniu Centrum Rozwoju Edukacji Obywatelskiej CREO. 

Rafał Żak – trener / coach / autor / mówca. Zajmuje się rozwojem ludzi i organizacji. Promuje rozwój oparty na dowodach. Autor książek „Rozwój osobisty. Instrukcja obsługi” oraz „Nie myśl, że NLP zniknie”.