chevron-down chevron-left chevron-right chevron-up home circle comment double-caret-left double-caret-right like like2 twitter epale-arrow-up text-bubble cloud stop caret-down caret-up caret-left caret-right file-text

EPALE - ríomhArdán d’Fhoghlaim Aosach san Eoraip

Blag

Edukacja dorosłych na rzecz ekorozwoju w PAN OB. CZRB w Powsinie - część 1

07/11/2019
ag Adam Kapler
Teanga: PL

Edukacja dorosłych na rzecz ekorozwoju w PAN OB. CZRB w Powsinie

        

Część 1. Wstęp: edukacja dorosłych w PAN OB. CZRB

Edukacja dorosłych w PAN OB. prowadzona była od samego początku, od pierwszych chwil budowy i funkcjonowania Ogrodu tj. od końca lat 70-tych XX w. Najpierw ograniczona była do:

  • praktyk zawodowych, odbywanych przez uczniów szkół średnich, pomaturalnych i studentów;
  • samokształcenia, kształcenia wzajemnego oraz podnoszenia kwalifikacji zawodowych pracowników PAN OB. CZRB.

Potem ofertę poszerzono o wykłady i ćwiczenia, promotorstwo prac dyplomowych prowadzone przez pracowników PAN OB., a także – początkowo nieliczne – wycieczki dla grup zorganizowanych (koła gospodyń wiejskich, delegacje leśników, szkółkarzy, pracowników innych ogrodów botanicznych i arboretów, pracowników zieleni miejskiej, urzędników RDOŚ, GDOŚ, MŚ, NFOŚ), odbywające się już w chwili zakładania kolekcji polowych, oranżerii oraz laboratoriów.

Działalność edukacyjną na szerszą skalę, na wszystkich poziomach (od przedszkola przez szkoły podstawowe i średnie po studia i „uniwersytety trzeciego wieku”) rozpoczęto od momentu pełnego udostępnienia Ogrodu dla zwiedzających. Stało się to w momencie transformacji ustrojowej państwa, a jednocześnie zmiany dyrekcji, a co za tym idzie zmiany koncepcji funkcjonowania całej placówki, na przełomie 1989 i 1990 r. (Monder 2013, Rymkiewicz 2013).

Przełomową datą w dziejach edukacji, w tym szkolenia dorosłych, stało się uruchomienie Centrum Edukacji Przyrodniczo-Ekologicznej (CEPE), sfinansowane przez NFOŚ w 1995 r. Misją powsińskiego CEPE było propagowanie wiedzy z zakresu ekologii, ochrony środowiska, ogrodnictwa, rolnictwa i botaniki stosowanej w nowoczesny i przyjazny sposób. Pracownicy CEPE nie ograniczali tematyki zajęć do wąsko ujętej biologii roślin, lecz poruszali sporo zagadnień ogólnobiologicznych, zoologicznych i mikologicznych. Tematykę warsztatów od początku uzgadniano z nauczycielami przedmiotów przyrodniczych, tak by uzupełniała, lecz nie dublowała treści lekcji prowadzonych w szkole. Powsińskie warsztaty trwają zazwyczaj 4-5 godzin, a rozbite są na trzy części:

  1. Prezentację multimedialną i filmową, połączoną z pokazem żywych okazów roślin i zwierząt, skamieniałości, piór ptasich, gniazd dzikich pszczół etc. w budynku CEPE;
  2. Właściwe warsztaty mikroskopowania;
  3. Wycieczkę z przewodnikiem po Ogrodzie, ściśle powiązaną z tematyką prezentacji i warsztatów mikroskopowych.

Uczestnikami warsztatów CEPE są uczniowie (najczęściej poniżej 18 roku życia) i opiekunowie grup (nauczyciele, rzadziej rodzice). Edukacja dorosłych w tym przypadku dotyczy niemal wyłącznie nauczycieli, ew. uczniów klas maturalnych i ich rodziców, którzy zapoznają się z kolekcjami polowymi i szklarniowymi, jak również z kriogenicznym Bankiem Genów. Tym niemniej gros ich aktywności ogranicza się do pilnowania dzieci lub młodzieży poniżej 18 roku życia.

Cześć 2. Przegląd form szkolenia dorosłych. Zrównoważony rozwój jako temat tychże form edukacji.

Zrównoważony rozwój (ekorozwój, r. sustensywny, r. trwały) obejmuje wiele pożądanych działań, przede wszystkim:

  1. stopniowe zastępowanie zasobów nieodnawialnych i trudno odnawialnych przez odnawialne i bezpieczniejsze zamienniki;
  2. ograniczanie zużycia zasobów warunkowo odnawialnych do granic określonych możliwościami odtwarzania ww. zasobów;
  3. skuteczną, czynną i bierną ochronę bioróżnorodności, zarówno na stanowiskach naturalnych (in situ) jak i poza nimi (ex situ), na trzech poziomach: ekosystemowym, gatunkowym i genetycznym;
  4. kontrolę i stopniowe ograniczenie emisji zanieczyszczeń przemysłowych, komunalnych i rolniczych w granicach wyznaczonych przez zdolność przyrody do samooczyszczania i bieżące możliwości techniczne ludzkości;
  5. uspołecznienie procesów podejmowania decyzji dotyczących środowiska naturalnego;
  6. zagwarantowanie bezpieczeństwa, zdrowia, równości i dobrobytu obywatelom.

W Ogrodzie Botanicznym PAN OB. CZRB prowadzi się wiele badań podstawowych i stosowanych, przyczyniających się do lepszej realizacji praktycznie wszystkich z ww. działań.

Ad. 1. Badamy i popularyzujemy w całym społeczeństwie wiedzę o roślinach energetycznych jako zamiennikach nieodnawialnych paliw kopalnych. Jest to drugorzędny, choć ważny kierunek naszych badań. W Polsce o wiele intensywniej zajmują się tym inne ośrodki, głównie IUNG Puławy oraz IHAR. W Powsinie rośliny energetyczne uprawia się m.in. w Byliniarni oraz Kolekcji Roślin Leczniczych. Opublikowaliśmy też folder popularyzujący wiedzę o tej grupie roślin. Prowadzono też badania nad potencjałem żyta jako źródła bioetanolu i słomy na pelety.

Ad. 2. Doskonaląc uprawę roślin energetycznych optymalizujemy empirycznie ich zbiory. Przede wszystkim jednak badamy zmęczenia i odtwarzanie się żyzności gleb (przy okazji utrzymania i przenosin kolekcji polowych oraz inspektów, regeneracji zasobów genowych Banku), jak również możliwości samooczyszczania się powietrza w wielkich miastach (w ramach pracowni Ekologii).

Ad. 3. Badamy i chronimy w praktyce różnorodność roślin ex situ. Od początku badamy bioróżnorodność na wszystkich trzech poziomach (ekosystemy w terenie; gatunki na stanowiskach naturalnych, w naszym Ogrodzie oraz w innych placówkach; a genomy w naszych laboratoriach molekularnych). Od niedawna poszerzyliśmy spektrum naszych działań także o prace in situ np.: w Kampinoskim i Ojcowskim PN, na uroczysku Łabunie w woj. lubelskim. Jest to wiodący, osiowy kierunek naszych badań naukowych i prac konserwatorskich, któremu podporządkowane są inne funkcje placówki.

Ad. 4. Oszczędzamy prąd, wodę, gaz, odczynniki chemiczne, pestycydy, szczepionki mikoryzowe, ograniczamy liczbę ekspedycji terenowych tudzież ich ślad ekologiczny (wybierając auto zamiast samolotu; rower zamiast auta w kraju), co daje wiele praktycznej wiedzy nt. możliwości dalszego ograniczenia emisji zanieczyszczeń. Wynika to zarówno z naszych suwerennych decyzji, jak i z obiektywnych trudności spowodowanych finansowaniem niemal wyłącznie z grantów naukowych i ochroniarskich.

W Banku Genów zrezygnowaliśmy z oceny żywotności nasion rzadkich gatunków poprzez testy tetrazolinowe na rzecz kiełkowania na mokrej bibule lub agarze – jest to metoda bardziej czasochłonna i archaiczna, ale pozwala uniknąć niszczenia bezcennych genotypów w stadium nasiona, pozwala natomiast uzyskiwać więcej siewek do obsadzenia kolekcji polowych i do restytucji na stanowiska naturalne (Puchalski i in. 2016).

Drugim, wybornym przykładem tego typu oszczędności są prace w kolekcji jabłoni, gdzie z powodu starzenia się drzew niezbędna była regeneracja kilkudziesięciu obiektów. Zrazy przeszczepiono na podkładki karłowe co pozwoli na lepsze wykorzystanie ograniczonej powierzchni, tudzież zredukuje zużycie nawozów i herbicydów, bo drzewa będą mniejsze. Najbardziej nowatorską i niespotykaną metodą oszczędzania w tejże kolekcji jest jednak stopniowe odchodzenie od sadów pomologicznych na rzecz krioprezerwacji pąków śpiących w oparach ciekłego azotu. W 2018 r. kriobank dawnych odmian oraz dzikich przodków jabłoni liczył ponad 225 obiektów.

Trzecią formą oszczędzania publicznych funduszy i wartościowych genotypów jest staranna ocena samosiewów w kolekcjach roślin ozdobnych i Sadzie Pomologicznym. W przeciwieństwie do innych placówek nie usuwamy wszystkich samosiewów, lecz selekcjonujemy je, a okazy potencjalnie cenne przesadzamy w inne miejsca. W ten sposób, praktycznie bez żadnych grantów zewnętrznych, w czynie społecznym, tworzymy nową Kolekcję Roślin Azjatyckich, ,,Sześć Małych Ogrodów”, tudzież wyremontowano popsute elementy ogrodu sensorycznego ,,Szumiący Ogród Traw”.

Ad. 5. Pracownicy oraz stali zleceniobiorcy PAN OB. CZRB angażują się w procesy podejmowania decyzji poprzez konsultacje, lobbing i protesty.

Ad. 6. Nasza wiedza o roślinach i grzybach może na wiele sposobów przyczynić się do poprawy bezpieczeństwa ekologicznego UE, zachowania zdrowia ludzi, zwierząt i roślin uprawnych oraz wzrostu zamożności naszych obywateli.

Wszystkie ww. zagadnienia przewijają się w wielorakich formach edukacji dorosłych prowadzonych w PAN OB. CZRB.

   

2a. Praktyki zawodowe uczniów szkół branżowych i studentów

W samym tylko 2018 r. powsiński Zespół Kolekcji Dendrologicznych zorganizował praktyki i staże zawodowe dla sześciu grup uczniów zasadniczych szkół zawodowych (o profilu ogrodniczym i rolniczym) oraz techników ogrodniczych w Warszawie i Białej Podlaskiej oraz dla studentów Wydziału Rolnictwa i Biologii SGGW.

Uczniowie, słuchacze szkół pomaturalnych oraz studenci ogrodnictwa i rolnictwa uczą się poprzez praktykę. Zaczynają od prostych prac renowacyjnych i porządkowych. Usuwają wskazane przez pracowników martwe oraz chore egzemplarze drzew, jak również samosiewy pozbawione wartości. Kładą linie kroplujące. Noszą i układają pod nadzorem naszych hydraulików elementy wodociągów. Zrywają zniszczone chodniki asfaltowe i podkłady. Burzą zbędne altany i murki, a potem przystępują do budowy nowych. Wożą torfy, wapno, obornik oraz gnojowicę na pola, samodzielnie kompostują też różne odpady z poszczególnych kolekcji polowych i szklarni. Uczestniczą w cięciach formujących i odmładzających w Alejach: Cyprysików Nutkajskich, Róż, Noblistów i Marie Curie-Skłodowskiej, tudzież na zapleczy Kolekcji Roślin Drzewiastych. Tworzą przejścia pod okapem konarów, montują podesty dla gości i podpory dla pnączy. Remontują zniszczone instalacje w „Ogrodzie Ceramiki” przeznaczonym do rehabilitacji dzieci dotkniętych autyzmem. Zabezpieczają przed nadejściem zimy instalacje sensoryczne w „Szumiącym Ogrodzie Traw”. Obsadzają krzewami i roślinami sezonowymi reprezentacyjne kwietniki (wzorowane na historycznych) koło „Gronówka” (Dyrekcji), Willi Janówek („Fangorówki”), Alei Marii Skłodowskiej-Curie i Alei Noblistów. Plantują i odchwaszczają ziemię pod pierwszy w Polsce ogród testowy dla nowych, jeszcze nie zarejestrowanych odmian róż ozdobnych i perfumeryjnych. Przenoszą krzewy róż, do tej pory sadzone często poza właściwym Rozarium właściwie po całym Ogrodzie, do nowego Rozarium. Zasypują część zbędnych sadzawek, przenosząc przy tym ostrożnie cenne okazy wodorostów („lilie wodne”, owadożerne pływacze itd.), płazy i rodzime gatunki ryb do pozostałych stawów.

Osobom, które sprawdzą się w praktyce, powierza się zadania bardziej odpowiedzialne. Dotyczy to choćby pielenia w Kolekcji Flory Polskiej oraz jej zapleczu technicznym niedostępnym dla zwiedzającym. Podstawową trudnością są tu:

  • kłopoty z odróżnianiem roślin prawem chronionych od ich segetalnych i ruderalnych krewniaków w stadium siewki (np.: bardzo niepożądanego w kolekcjach przymiotna kanadyjskiego od niezwykle w Polsce rzadkich: p. alpejskiego i węgierskiego). Czynność ta sprawia trudność nawet zawodowym ogrodnikom i botanikom, gdyż pierwsi nie mają styczności z dzikimi przymiotnami z wysokich gór Polski, a drudzy rozpoznają rośliny w momencie kwitnienia albo po siedlisku.
  • oraz ryzyko kradzieży bezcennych okazów (szarotek, goryczek, dziewięćsiłów, miłków wiosennych, obuwików), jakże poszukiwanych przez kolekcjonerów.

W tym samym czasie zespół Banku Genów miał praktyki zawodowe dla studentów ochrony środowiska, biologii, biotechnologii itp. z krajów południa UE (głównie z Włoch) w ramach projektu „Higher Education & Innovation in Plant Diversity: flexible learning paths for emerging labour market - HEI PLADI” oraz dla studentów z Białorusi w ramach działań statutowych.

Zajęcia te polegały na praktycznym treningu prac wykonywanych w bankach genów dla roślin. Studenci czyścili zatem nasiona ręcznie (sitami, pęsetą) i przy użyciu wialni, oceniali ich żywotność przez kiełkowanie na bibule i agarze, wykonywali testy tetrazolinowe, uczestniczyli w doświadczeniach polowych na kolekcji żyta i jabłoni, jak również angażowali się w prace porządkowe i renowacyjne w kolekcjach polowych i Oranżerii. Trudno powiedzieć, kto musiał się więcej nauczyć w toku tych zajęć: praktykanci? Czy raczej starzy pracownicy PAN OB. CZRB, którzy dysponują o wiele mniejszą rutyną dydaktyczną od nauczycieli akademickich?

     

Praktyki zawodowe dla niepełnosprawnych intelektualnie dorosłych

Edukacja zawodowa dorosłych z umiarkowaną niepełnosprawnością intelektualną od dawna wymaga w Polsce wsparcia, a praktyki zawodowe dla tej grupy odbiorców niemal nie funkcjonują albo są fikcją. Niski poziom oraz niewielki zakres staży i praktyk zawodowych mocno przyczyniają się do braku jakiegokolwiek doświadczenia tej grupy kształconych. Nawet w najlepszych polskich szkołach specjalnych często brakuje współpracy między szkołą a pracodawcami.

W PAN OB. CZRB wyszliśmy naprzeciw palącej potrzebie praktycznego szkolenia osób upośledzonych intelektualnie w zawodzie „pomocnik ogrodnika”. W lipcu 2018 r. pracownice Zespołu Kolekcji Dendrologicznych w myśl umowy z Polskim Stowarzyszeniem na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną przeszkoliły 16 osób niepełnosprawnych intelektualnie. Przyszli pomocnicy ogrodników ćwiczyli grabienie liści, pielenie kwietników i grządek, a nawet formowanie krzewów. Czas ich pracy był naturalnie o wiele krótszy z uwagi na letnie upały oraz wyczerpujący od strony fizycznej charakter wielu robót ogrodniczych. Po pracy mogli się zrelaksować wędrując pośród ogromnych rododendronów, po pełnej egzotów Oranżerii czy podziwiając powsińskie alpinaria albo plenerowe wystawy zdjęć.

Jakkolwiek praca w ogrodzie botanicznym uchodzi za niezbyt odpowiednią dla osoby upośledzonej to każdy przypadek jest indywidualny. Nie można a priori zakładać, że wysoko funkcjonujący autystyk nie odnajdzie się jako inżynier, naukowiec lub księgowy. W naszym Ogrodzie pracują osoby niedosłyszące, niedowidzące, niepełnosprawne ruchowe etc. toteż praca na 7/8 etatu dla osoby z niewielkim upośledzeniem intelektualnym też by się znalazła.

     

2b. Samokształcenie oraz kształcenie wzajemne pracowników PAN OB. CZRB

Ten rodzaj andragogiki odbywa się w PAN OB. CZRB poprzez praktykę i w celach praktycznych. Niezliczone prace polowe związane z likwidacją dotychczasowych kolekcji (dawnej Byliniarni, niektórych sadzawek oraz K. Roślin Kłączowych i Cebulowych), modernizacją K. Warzyw oraz Alei Cyprysików, a przede wszystkim z założeniem zupełnie nowych założeń (Kolekcji Roślin Azjatyckich, K. Roślin Aromatycznych, „Sześciu Małych Ogrodów”, nowych kwietników reprezentacyjnych, ogrodów do testowania nowych odmian róż) wymagały od ogrodników z Zakładu Kolekcji Dendrologicznych (ZKD) opanowania wielu nowych umiejętności. Musieli np.: przeprowadzić dwa roje zbiegłych pszczół miodnych do uli, tudzież wykonać wiele podpór drewnianych niemal bez pomocy stolarzy.

Kolejnym przypadkiem samokształcenia oraz kształcenia wzajemnego pracowników PAN OB. CZRB są przygotowania do poszerzenia tematyki warsztatów CEPE o zajęcia z bioindykacji. Docelowo warsztaty te obejmować mogą m.in.:

  • obserwacje gotowych preparatów mikroskopowych, prezentujących glony i drobne bezkręgowce, wykorzystywane do oceny czystości wód w systemie saprobowym;
  • samodzielne sporządzenie preparatów mikroskopowych, prezentujących glony i drobne bezkręgowce, wykorzystywane do ww. oceny czystości wód;
  • zwiedzanie powsińskiej oczyszczalni ścieków pod nadzorem pracownika tejże oczyszczalni;
  • zwiedzanie laboratoriów Zespołu Ekologii i Biologii Roślin Drzewiastych (gdzie m.in. oznacza się czystość powietrza metodą woreczków mchowych i bada akumulację skażeń w liściach wybranych gatunków drzew miejskich) pod nadzorem pracownika;
  • obserwacje roślin wskaźnikowych w wybranych kolekcjach polowych (np.: halofitów w Kolekcji Flory Polski (KFP) jako wskaźników zasolenia podłoża; górskich roślin przywiązanych wyłącznie do skał wapiennych i wyłącznie do skał granitowych takoż w KFP; roślin mięsożernych w Oranżerii, rododendronów w Arboretum i borówek w Sadzie Pomologicznym jako wskaźników kwaśnego, torfiastego podłoża; chwastów na poletkach doświadczalnych jako wskaźników nadmiernego użyźnienia; rozróżnianie pałki szerokolistnej od wąskolistnej jako gatunków wskaźników odmiennych typów dna zbiorników wodnych etc.) PAN OB. CZRB.

Profesjonale przygotowanie tego typu warsztatów wymaga od edukatorek samodzielnego sporządzenia preparatów mikroskopowych na zajęcia, zgromadzenia kluczy do oznaczania glonów i drobnych bezkręgowców (często już nie wznawianych), poszerzenia własnej wiedzy nt. aktualnych prac trwających w oczyszczalni ścieków i w Zespole Ekologii i Biologii Roślin Drzewiastych, odświeżenia i aktualizacji własnej znajomości alg, zooplanktonu, makrozoobentosu oraz poszczególnych grup wskaźnikowych roślin, prezentowanych w KFP, Arboretum i Sadzie Pomologicznym.

Pracownicy PAN OB. CZRB zaangażowani w projekt HEI PLADI musieli zdobyć nowe umiejętności dydaktyczne, które wcześniej nie były im potrzebne (nauczanie w języku angielskim, długoterminowy nadzór nad młodymi dorosłymi).

       

2c. Promowanie prac dyplomowych

Przygotowanie prac dyplomowych (inżynierek, licencjatów, magisterek, doktoratów) w PAN OB. CZRB wygląda bardzo podobnie jak w instytutach. PAN OB. jako placówka pomocnicza nie może samodzielnie promować, zatem od strony formalno-prawnej prace są współwykonywane, a potem bronione na uczelniach (SGGW, Uniw. Warmińsko-Mazurski, Uniw. Opolski) lub w innych instytutach PAN lub PIB.

Pracownicy Ogrodu Botanicznego jako promotorzy bądź kopromotorzy prac dyplomowych, wykonywanych celem uzyskania stopnia lub tytułu naukowego:

  • ustalają temat pracy zgodnie z kierunkiem prac prowadzonych w Ogrodzie oraz specjalnością i zainteresowaniami dyplomantki/nta
  • wybierają formę przygotowania i obrony rozprawy dyplomowej (tradycyjną w postaci „książki” lub nowoczesną w postaci monotematycznego cyklu artykułów w renomowanych czasopismach naukowych z Listy Filadelfijskiej, a przynajmniej z listy A MNiSW)
  • ustalają zasady korzystania ze sprzętu, odczynników, depozytów w Banku Genów i kolekcjach polowych, po czym nadzorują korzystanie z ww. zasobów
  • ustalają zasady korzystania z literatury przedmiotu, baz danych on-line, starych baz danych PAN OB. CZRB (w postaci archiwów papierowych, fiszek) oraz porad osób trzecich (innych niż promotor i kopromotor)
  • szkolą z praw autorskich, RODO oraz przepisów krajowych i międzynarodowych regulujących działalność ogrodów bot. i banków genów (Konwencja o Różnorodności Biologicznej z Rio, Konwencja Waszyngtońska inaczej CITES)
  • kontrolują uczciwość przy pracy, walcząc z plagiatami, ghost writingiem i guest authorship, wykorzystaniem spook data i fabrykowaniem danych
  • regularnie sprawdzają, po czym zatwierdzają lub odsyłają do ponownego napisania kolejne etapy pracy (kolejne rozdziały w przypadku tradycyjnym lub robocze wersje kolejnych artykułów przed wysłaniem do redakcji)
  • przypominają o formalnych wymogach przed obroną (złożenie dokumentów na czas, zaliczenie zajęć dodatkowych typu pedagogika, filozofia, lektoraty).

    

Adam Kapler - Botanik z PAN Ogrodzie Botanicznym – Centrum Zachowania Różnorodności Roślin, skarbnik Oddziału Warszawskiego Polskiego Tow. Botanicznego, członek komisji rewizyjnej Centrum Ochrony Mokradeł. Od ponad 10 lat zabezpiecza zasoby genowe rodzimych gatunków ginących i rzadkich – ostatnio w ramach projektu POiŚ „FlorIntegral - zintegrowana ochrona in situ i ex situ rzadkich, zagrożonych i priorytetowych gatunków flory na terenie Polski. POIS.02.04.00-00-0006/17”, jak również oprowadza wycieczki, szkoli nowych pracowników, konsultuje projekty artystyczne, przygotowuje materiały promocyjne i współtworzy dwujęzyczne ścieżki edukacyjne dla PAN OB. CZRB.

        

Wykorzystane piśmiennictwo:

Monder M. 2013. Kolekcja narodowa odmian uprawnych róż. Seria „Piękno wokół nas”, Wyd. PAN OB. CZRB – Leksem, Warszawa.

PAN OB. CZRB [praca zbiorowa] 2019. Sprawozdanie z działalności w roku 2018. Warszawa-Powsin, Mikołów, 107 pp. [mscr]

Puchalski J., Rucińska A., Niemczyk M., Kapler A. 2016. Działalność Ogrodu Botanicznego – CZRB w Powsinie na rzecz zachowania różnorodności flory naturalnej Polski. Biuletyn Komitetu Ochrony Przyrody PAN 5-6/2014-2015: 207-225.

Rymkiewicz A. 2013. Kolekcja roślin klimatu ciepłego. Seria „Piękno wokół nas”, Wyd. PAN OB. CZRB – Leksem, Warszawa.

   

    

Edukacja dorosłych na rzecz ekorozwoju w PAN OB. CZRB w Powsinie - część 2

    

      

Wykorzystane strony www:

https://blog.ogrod-powsin.pl/

https://dibt.unimol.it/HEI-PLADI/home/index.html

http://www.niepelnosprawni.pl/ledge/x/490483

Share on Facebook Share on Twitter Epale SoundCloud Share on LinkedIn Share on email