chevron-down chevron-left chevron-right chevron-up home circle comment double-caret-left double-caret-right like like2 twitter epale-arrow-up text-bubble cloud stop caret-down caret-up caret-left caret-right file-text

EPALE - Plateforme électronique pour l'éducation et la formation des adultes en Europe

Blog

Een landschap van herinneringen | Over schrijftherapie en levensverhalen

30/03/2020
par NSS EPALE Nederland
Langue: NL

Schrijven is een belangrijke basisvaardigheid. Om mee te kunnen draaien in de maatschappij moet je bijvoorbeeld formulieren kunnen invullen, e-mails schrijven, brieven om een abonnement op te zeggen. Als je schrijfvaardig in de breedte wil zijn, gaat het ook om andere dingen: Wie ben je, waar kom je vandaan, hoe kun je je zelfvertrouwen vergroten, welke keuzes maak je op basis van eigen verleden? Je levensverhaal schrijven is een mooie manier om deze aspecten van jezelf te ontdekken en versterken. 

José Franssen, levensverhaaldeskundige, schrijft snipperberichten over het werken met levensverhalen. Zie ook http://www.josefranssen.nl/ Lees hieronder hoe schrijven persoonlijke groei op gang kan brengen.

 

 

 

 

 

 

Een landschap van herinneringen

Over schrijftherapie en levensverhalen

Door José Franssen

Schrijven is langdurig je blik naar binnen richten, een reis naar de donkerste holen in jezelf, een langzame overpeinzing. Ik schrijf in stilte, tastend in het duister, en onderweg ontdek ik stukjes waarheid, kleine brokjes kristal die je met één hand kunt omsluiten en die mijn bestaan op deze wereld rechtvaardigen.
Isabel Allende (Paula. Wereldbibliotheek, Amsterdam, 1994, pagina 17)

Ooit volgde ik een opleiding over Poëzie- en Bibliotherapie. De combinatie is zo mooi, omdat schrijven, het zelf woorden geven aan wat je beweegt, zo mooi ondersteund kan worden door het lezen van passende teksten en boeken. Het schrijven is dan de actieve component (creatief schrijven, associatief schrijven, automatisch schrijven, verhalen en gedichten schrijven) – het lezen heeft zowel een actieve als een passieve component (lezen en interpreteren/vertalen naar de eigen situatie, lezen als ontspanning).
Zowel het lezen als het schrijven kunnen een therapeutische werking hebben, beiden kunnen processen van persoonlijke groei op gang brengen en ondersteunen, zowel lezen als schrijven kunnen mensen helpen zichzelf beter te leren uitdrukken (ook het niet-zegbare) in gesprekken of in eigen teksten. Beide vormen kunnen ingezet worden bij de behandeling van psychische of psychosomatische ziekten en bij de verwerking van en het leren omgaan met levenscrises. Ik ga nu niet dieper in op de bibliotherapie, ik wil hier iets vertellen over schrijftherapie.
De meesten van ons weten het: schrijven helpt. Als we het moeilijk hebben, als we geconfronteerd worden met het verlies van werk, geliefden, vrienden of familie, kan schrijven helpen om het een en ander te verhelderen voor onszelf, samenhangen te ontdekken of beter te begrijpen wat er is gebeurd. Bovendien troost het ons, situaties en gevoelens in woorden te vangen. Te benoemen. Velen van ons kennen het dagboekschrijven, waarin we onze zorgen verwoorden en onze ervaringen vastleggen.

 

De werking van limericks, een voorbeeld

In een cursus poëzie schrijven, lang geleden in het creatief centrum van Maastricht, oefenden we in het schrijven van limericks, kleine gedichtjes die geschreven worden volgens een vaststaand schema, 5 regels, met rijm en een humoristische inslag. Het schrijven van limericks hielp een van de deelneemsters, Trudie, een jarenlang familieconflict te benoemen en op te lossen. Het zware thema, dat cirkelde rondom een erfeniskwestie, jarenlange onenigheid en steeds verder escalerende ruzies tussen broers en zussen, uitmondend in hevige frustratie, kon in de limerick in weinig woorden, én als een soort grap benoemd worden, en voor het eerst in al die jaren lukte het Trudie om wat afstand te nemen en het probleem te relativeren. De vorm van het gedicht, 5 korte regels, hielp haar het probleem, de kern van het conflict, beknopt onder woorden te brengen. Nu eens geen woordenbrij en eindeloze uitleg, nee meteen de vinger op de wond. Het werkte verhelderend. Thuis schreef ze daarna nóg vijf limericks en ze ontdekte zo welke problemen al die jaren met elkaar verstrengeld waren geweest, ze ontdekte háár probleem, steeds opnieuw alle zorg en verantwoordelijkheid voor de erfenis voelen, steeds bezig met het levensgeluk van de ánderen. Via de humor en de vorm van het gedicht, via het plezier in het schrijven ervan, was ze tenslotte in staat om realistischer en minder beladen met haar problemen te leven.

 

Therapeutisch schrijven

Het is een klein voorbeeld, maar steeds weer ontdekte ik in de cursussen die ik gaf, ook in de cursussen levensverhalen schrijven, het confronterende, verhelderende en vooral ook helende karakter van schrijven, van het woorden geven aan gedachten, gevoelens, ervaringen en levensknopen. We schrijven ervaringen van ons af, het schrijven ontlast. Meer dan praten en vertellen is schrijven confronterend: als de woorden op papier staan, kunnen we er niet meer zo gemakkelijk omheen. We herkennen na verloop van tijd de patronen, de gebeurtenissen en ervaringen die zich herhalen. Schrijvend gaan we onszelf beter begrijpen en leren we onszelf beter kennen. In de cursussen, waarin met geen woord gerept werd over ‘therapie’ of ‘hulp’ (juist niet!), verwerkten mensen schrijvenderwijs allerlei verschillende problemen en situaties. Het voorlezen van de geschreven teksten, hardop aan zichzelf en medecursisten, het bespreken van de teksten en het napraten met elkaar, waren minstens zo belangrijk als het schrijven. Mensen ontdekten maar al te vaak dat iedereen eigen problemen en onontwarbare levensknopen heeft. Of te maken heeft met ziekte, aftakeling, dood en rouw: het hoort allemaal bij het leven. 
Zo leerde ik ook Lia kennen: ze had beenmergkanker, onderging in een tijd waarin dat nog volstrekt ongewoon en vreselijk spannend was, een beenmergtransplantatie en kwam, toen ze weer thuis was met nog een lange revalidatieweg te gaan, terecht in een van mijn cursussen. Schrijven lukte wel en hielp haar. Schrijven hielp haar te ontspannen, even niet met de pijn en angst bezig te zijn. Tijdens haar ziekte schreef ze haar ervaringen en alle gebeurtenissen op in een dagboek, ze schreef soms wel en soms niet-verstuurde brieven aan artsen en behandelaars. In het schrijven vond ze een fijne activiteit die ze kon doen met de weinige energie die ze had en ze genoot ervan woorden te vinden voor alles wat gebeurde en wat ze vond, beleefde en dacht. Ze noemde haar schrijven later zelf ‘therapeutisch schrijven’ en ze publiceerde een boek met dagboekfragmenten en ervaringen, waarmee ze andere mensen met dezelfde aandoening wilde steunen.
Jannie verwerkte na een voorgelezen verhaal nog eens de dood van haar kleinkind. Peter zocht een weg om het leven als werkloze zinvol in te vullen, Anne wilde, net ontslagen na een verblijf in een psychiatrisch instituut, de aansluiting met het gewone, alledaagse leven weer zoeken.
Ik hoorde het vaak genoeg, tijdens mijn cursussen levensverhalen schrijven: ‘het lijkt wel therapie!’ Toen ik deelneemsters interviewde voor mijn boek In mijn koffer op zolder benoemden sommigen dat ook expliciet:

Mijn vriend Ben was net drie weken dood, toen ik begon met de cursus levensverhalen schrijven. Ik kende iemand die daar al mee bezig was. Haar man was een half jaar eerder gestorven en we zaten samen in een gespreksgroepje. (…) al schrijvend ging ik op zoek naar de mooie momenten in ons leven; ik wilde de dingen die mij overkomen waren verwoorden. Zo vond ik mijn eigen kracht terug en de inspiratie die ik nodig had om verder te kunnen. Ik wist meteen: hiermee moet ik doorgaan, hier heb ik wat aan.
(…)
Achteraf kan ik zeggen dat de cursussen mij een therapie hebben bespaard. Ik leerde mijn leven weer in de juiste proporties te zien. Ik leerde opnieuw de positieve kant te zien van de negatieve dingen in mijn leven. 
Soms liepen de emoties te hoog op. De begeleidster liet dat gewoon gebeuren. Dan stonden we erbij stil en het was ook even stil voordat we weer verder gingen, als een wachten zonder woorden. We stopten een moment, pauzeerden, het mocht er allemaal zijn maar we focusten niet op het verdriet, we leerden het verdriet los te laten en door te gaan. We wisten natuurlijk ook allemaal dat het niet de bedoeling was om diepgaand met problemen van een van ons bezig te zijn. En loslaten moet je leren. Iedereen moet in het leven leren loslaten. Soms is het ook een oplossing om dingen tijdelijk los te laten: stop ze even in een kastje. Later, als je het beter aankunt, mag je ze er weer uit halen. Het waren prachtige processen die zich afspeelden tijdens de lessen. Het schrijven heeft voor mij zeker bijgedragen aan het leren loslaten.
Jeanne Feijts 

In: José Franssen: In mijn koffer op zolder. Levensverhalen van ouderen voor ouderen. Bohn Stafleu van Loghum, Houten, 2008

 

Tijdens de cursussen levensverhalen schrijven kwam ik altijd weer, ook als ik het niet wilde, uit bij het trauma van de vlucht van huis en de breuk die in mijn leven kwam toen ik veertien jaar was. Ik kon er niet omheen. (…) Ik weet nog goed dat ik mij ervan bewust werd dat ik een trauma aan het verwerken was. We schreven een verhaal over een weg en ik zag mezelf lopen, met blote voeten in het zand. Ik ontdekte dat ik het trauma zichtbaar kon maken en dat ik het kon verwerken. (…) Ik ontdekte dat het noodzakelijk was het verhaal ook bewust steeds opnieuw te beleven en te vertellen, om het te kunnen verwerken en zo mijzelf te genezen. Steeds weer moest ik hetzelfde verhaal schrijven. (…)
Dat ik mijn verhaal kon delen met anderen, was heel verrijkend. Mijn groepsgenoten hoefden alleen maar te luisteren. De docente structureerde dat streng: wij leerden met warmte en respectvol naar elkaar te luisteren zonder commentaar en kritiek. Het luisteren, gehoord worden, was essentieel. Het ging om respect en liefde: ik ben er voor je, ik luister en leef mee. Anderen hoefden mij niet meteen hun eigen verhaal te vertellen of te adviseren, ze hoefden alleen maar belangeloos naar mijn verhaal te luisteren. Ik voelde me bevestigd, ik mocht zijn wie ik was en dat maakte ook dat ik steeds meer durfde te delen.
Irmgard Brose

In: José Franssen: In mijn koffer op zolder. Levensverhalen van ouderen voor ouderen. Bohn Stafleu van Loghum, Houten, 2008

 

Ouderen, die niet op de gedachte zouden komen om therapie te zien als oplossing voor de problemen waar ze mee rondliepen, schreven enthousiast aan de puzzelstukjes uit hun levensverhaal en ze raakten met elkaar aan de praat over de eenzaamheid die ze ervoeren als alleenstaande, de pijn van de echtscheiding, de moeite met hun echtgenoot die na zijn pensioen in huis teveel aandacht opeiste, over de zin van het leven nu de kinderen uit huis waren, de dood van hun leeftijdgenoten, en de moeite om iets voor zichzelf te doen na een leven van klaarstaan en zorgen voor anderen.

 

Functies van het schrijven

Maar hoe werkt het dan? Ik noem hier een aantal functies van schrijven:

  • Schrijven confronteert en verheldert. Woorden als spiegel van de ziel. Vooral in het autobiografisch schrijven staat de vraag ‘wat ben ik voor een mens?’ centraal. Mensen willen zichzelf begrijpen, ook in relatie tot anderen. Als je woorden geeft aan je ervaringen, als je probeert te beschrijven hoe het was en wat er gebeurde, en wat je er zelf van vindt, zet je iets zwart op wit, je maakt het ‘waar’ buiten jezelf. Je verstopt je ervaring niet meer. Je kunt niet meer wegkijken. Zeker bij moeilijke ervaringen kan dat heel confronterend zijn. 
  • Zelfreflexie, beleven en verwerken. Terugblikken tijdens het schrijven zelf helpt om je zelf en je eigen leven beter te begrijpen, om gebeurtenissen in een nieuw perspectief te plaatsen en opnieuw te beleven en doorvoelen. Het herschrijven is heel functioneel: wanneer je hetzelfde verhaal steeds opnieuw vertelt, leer je het beter begrijpen, doorgronden en ook vorm te geven. Ook vormgeven (met literaire middelen) is hierin belangrijk: wat niet verteld kan worden, kan ongezegd wel doorklinken. Het schrijven kan zo ook helpen je gedrag en reacties op gebeurtenissen nú beter te begrijpen in het licht van je ervaringen en verleden. Heden en verleden lopen altijd door elkaar, zijn soms in elkaar gewikkeld. Oud gedrag dat niet meer dienend is, kan misschien wel losgelaten worden. 
  • De pen en het papier als communicatiemiddel. Je vertelt je verhaal aan anderen. Er is een publiek. In een cursus zijn de medecursisten publiek en luisteraars. Maar het kan ook een fictief publiek zijn: Mia vertelde dat ze, om haar ergernis naar haar buren te kanaliseren, stapels brieven had geschreven, die ze vervolgens niet verstuurd had. Het schrijven van brieven kan belangrijk zijn om te ontdekken wat je nu precies dwars zit, wat je te vertellen hebt. Als voorbereiding op een gesprek of middel om je eigen houding te bepalen.
  • Schrijven ordent. Je krijgt er dingen duidelijk door, je krijgt zicht op de chaos, het helpt je om je eigen koers te vinden, om beslissingen te nemen. Wanneer je eigen herinneringen opschrijft, ben je bezig de continuïteit in je eigen levensverhaal te vinden en vormgeven. Hulpmiddelen: herinneringen plaatsen in de tijd waarin we leven en herinneringen plaatsen in de tijdlijn van ons persoonlijke leven (bijvoorbeeld via genogram, stamboom, levenslijn).
  • Uitbreiding van het geheugen. Door dingen op te schrijven, hou je ze vast. De herinnering, de details, de gebeurtenissen vasthouden. Vastleggen van de gebeurtenissen. Iemand zei: ‘Ik schrijf iets op om het later zelf terug te lezen, om te begrijpen wat ik toen dacht en meemaakte. Ik wil herinneren om ervan te leren.’
  • Schrijven werkt zelfdefiniërend. Waarde toekennen aan je eigen bestaan, door erover te schrijven. Het eigen leven en werk als belangrijk zien, als waardevol en betekenisvol. Je eigen identiteit bevestigen. Jezelf vormgeven op papier. Vanuit je herinneringen ontstaat je zelfportret. Wie schrijft, die blijft, zegt het spreekwoord. Je versterkt je eigenheid en identiteit. In de autobiografie (het geschreven zelfportret) is dit het meest opvallend, het levensverhaal is een terugblik op maar tegelijkertijd een interpretatie van het geleefde leven.
  • Je eigen bronnen vinden. Door ook de fijne en goede gebeurtenissen te zoeken en beschrijven, versterk je je eigen kracht, creativiteit en levenszin. Je leert associëren, je concentreert je en je komt in aanraking met nieuwe of toegedekte of vergeten aspecten van jezelf die de moeite waard zijn. Vergeten herinneringen komen te voorschrijn, onvermoede talenten komen aan het licht.
  • Schrijven als zelfrechtvaardiging. Jezelf laten zien zoals je bent, met je vele persoonlijkheden, de sterke en leuke kanten én de zwakheid, de wispelturigheid, de angsten. Rousseau: Ik laat me zien zoals ik ben, nu eens verachtelijk en niets waardig, dan weer goed, gul, subliem.
  • Schrijf het van je af. Schrijven bevrijdt. Wie kent niet die goede raadgeving, schrijf het ‘uit’ je weg. Het helpt echt.
Aanleiding waren alle gebeurtenissen rondom mijn ziekte. Het dagboekschrijven was een manier om de vele intense belevenissen vast te leggen en van me af te schrijven. Toen er dingen mis gingen, begon ik in een apart dagboekje in briefvorm alles uit te leggen aan de internist. In de Daniel den Hoed-kliniek heb ik tijdens de behandeling van mijn ziekte dagelijks een dagboek over de gebeurtenissen daar bijgehouden. 
Lia Alewijnse

Zij schreef samen met Karin van Dam: BeenMergTransplantatie. Dagboeken, Brieven, Interviews. Datawyse, Maastricht, 1991

 

Deze therapeutische functie en werking van het schrijven is allesbehalve nieuw. Schrijven biedt vele mogelijkheden tot persoonlijke groei en uitbouw van de eigen persoonlijkheid. Het van zich af schrijven in tijden van verwardheid en chaos, in tijden van crisis, het schrijven als privé-therapie, om gevoelens kwijt te raken en om niet over te lopen. Dagboeken, brieven, verhalen, gedichten als troost, schrijven als houvast in situaties waar in rouwprocessen of verdriet doorgewerkt worden. Emoties rond ziekte, dood, afscheid nemen schrijvend verwerken. En niet te vergeten: schrijven helpt ook bij het je vasthouden aan de concrete dingen van alledag, door het benoemen en beschrijven van de wereld om je heen, hier en nu.

Wordt vervolgd
José Franssen, 18 februari 2020

Share on Facebook Share on Twitter Epale SoundCloud Share on LinkedIn