chevron-down chevron-left chevron-right chevron-up home circle comment double-caret-left double-caret-right like like2 twitter epale-arrow-up text-bubble cloud stop caret-down caret-up caret-left caret-right file-text

EPALE

Plataforma electrónica dedicada a la enseñanza para adultos en Europa

 
 

Blog

Neuronauki wsparciem dla nauczycieli dorosłych z grup zagrożonych wykluczeniem – zarys problemu, wnioski dla praktyki andragogów

30/10/2019
por Monika Kurzawa
Idioma: PL

dr Katarzyna Czekaj-Kotynia

Neuroandragogika jako teoretyczna i praktyczna podstawa edukacji dorosłych staje się coraz bardziej popularną strategią dydaktyczną wśród nauczycieli i edukatorów. Włączanie do metodyki pracy z dorosłymi wiedzy o przebiegu procesów kognitywnych, mechanizmach przetwarzania i zapamiętywania informacji w mózgu, działaniu systemu nagrody, wpływie emocji na funkcjonowanie i uczenie się człowieka powoli staje się dobrą praktyką nie tylko wśród psychologów, ale także wśród coraz szerszych kręgów osób działających w obszarze kształcenia ustawicznego, doskonalenia zawodowego, coachingu i szkoleń. W upowszechnienie wśród tych właśnie grup wiedzy o neuroandragogice jako strategii potrzebnej i efektywnej w rozwijaniu kluczowej kompetencji uczenia się, szczególnie wśród dorosłych z grup zagrożonych wykluczeniem społecznym, swój wkład wniósł międzynarodowy projekt „Neuroandragogika przeciw wykluczeniu”, koordynowany przez Społeczną Akademię Nauk w Łodzi (strona projektu: www.neuroandragogy.eu), realizowany w ramach programu Erasmus+ Edukacja dorosłych. Doświadczenia zgromadzone w toku projektu pozwalają też na wysnucie szeregu ogólnych wniosków dotyczących praktycznego zastosowania wspomnianej strategii edukacyjnej w kształceniu ustawicznym, szkoleniach i rozwoju osobistym, w szczególności osób borykających się z problemem defaworyzacji.

/es/file/mechanical-2033446640pngmechanical-2033446_640.png

                              

Chociaż samo pojęcie neuroandragogiki wydaje się nowym, ta interdyscyplinarna dziedzina nauki łączy w sobie dorobek wieloletnich badań z pogranicza kognitywistyki, psychologii edukacji, technologii edukacyjnej oraz andragogiki. Odnosi się do zastosowania w procesach nauczania i uczenia się dorosłych wiedzy na temat budowy i działania mózgu, świadomości na temat preferencji sensorycznych, informacji na temat specyfiki funkcjonowania półkul mózgowych, wreszcie wpływie emocji oraz stresu na efektywność uczenia się i zapamiętywania[1]. Zarówno badania i analizy przeprowadzone na etapie przygotowania projektu, jak i doświadczenia zgromadzone w toku pilotażowych szkoleń dla nauczycieli oraz dorosłych przynależących do grup zagrożonych wykluczeniem społecznym wykazały, że projektowanie procesów nauczania i uczenia się w oparciu o założenia neuroandragogiki w przypadku wspomnianych grup docelowych pomaga niwelować trudności w nauce i rozwoju osobistym, wynikające przede wszystkim z[2]:

  • braku umiejętności auto-motywacji i świadomości znaczenia rozwoju osobistego dla pokonywania trudności dnia codziennego,
  • braku podstawowych umiejętności uczenia się, dobierania właściwych i skutecznych metod nauki do posiadanych predyspozycji poznawczych,
  • braku umiejętności organizowania własnego środowiska nauki w sposób przyjazny i adekwatny do posiadanych zasobów i uwarunkowań.
                           

W jaki sposób neuroandragogika ułatwia niwelowanie wymienionych wyżej deficytów i pokonywanie barier edukacyjnych osób defaworyzowanych? Jak wykazały doświadczenia z przeprowadzonych pilotaży szkoleń oraz badań ewaluacyjnych, kluczem do skutecznego zaimplementowania teoretycznych założeń neuroedukacji w procesie nauczania i uczenia się dorosłych jest zrozumienie powiązań pomiędzy specyfiką konkretnych procesów poznawczych zachodzących w mózgu, a ich fizycznym odzwierciedleniem w określonych operacjach intelektualnych realizowanych przez dorosłą osobę ucząca się. Dzięki temu nauczyciel dorosłych świadomy procesu odbierania, przetwarzania i archiwizowania bodźców pochodzących z otoczenia człowieka w różnych rodzajach pamięci krótkotrwałej i długotrwałej jest w stanie właściwie i adekwatnie do uwarunkowań oraz preferencji uczącego się przygotować i prezentować materiał nauczania. Wiedza o różnych poziomach przetwarzania informacji ułatwia mu z kolei konstruowanie takich aktywności edukacyjnych dla osoby dorosłej, które angażując właściwe procesy poznawcze wpływają na skuteczne i trwałe zapamiętanie konkretnych informacji lub opanowanie pożądanych umiejętności[3]. Wiedza andragoga na temat mechanizmów uwagi i koncentracji, jak również zróżnicowania typów inteligencji, stylów poznawczych, preferencji sensorycznych ułatwia mu udzielenie praktycznego wsparcia dorosłemu uczącemu się w zakresie organizowania miejsca do nauki, samodzielnego budowania środowiska pracy, doboru najbardziej skutecznych źródeł informacji do nauki, ćwiczeń, zadań, materiałów edukacyjnych. Ma to szczególne znaczenie w przypadku osób zagrożonych wykluczeniem, które bardzo często nie opanowały tego rodzaju umiejętności w toku edukacji formalnej. Nie wykształciły też w toku dotychczasowego życia nawyku systematycznego uzupełniania edukacji, nie wykazują motywacji i inicjatywy do samodzielnego poszukiwania najbardziej właściwych dla nich ścieżek i form edukacji ustawicznej[4]. Wreszcie zrozumienie przez nauczyciela dorosłych roli doświadczenia i wiedzy uprzedniej w procesach zapamiętywania, przechowywania i wydobywania wspomnień umożliwia mu zrozumienie ewentualnych porażek edukacyjnych z przeszłości dorosłego uczącego się oraz opracowanie dla niego strategii uczenia się optymalnie dostosowanych do indywidualnych uwarunkowań poznawczych i preferencji sensorycznych[5]. Wnioski wypracowane w toku trwania projektu „Neuroandragogika przeciw wykluczeniu” pozwoliły jednocześnie na wskazanie tych obszarów działań nauczyciela dorosłych, w których neuroandragogika najbardziej skutecznie wspiera podnoszenie efektywności uczenia się i rozwijanie kompetencji wśród osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.
                         

Pierwszym z takich obszarów jest budowanie motywacji dorosłych uczących się do uczestnictwa w jakichkolwiek formach edukacji ustawicznej czy też rozwoju osobistego. Częste w przypadku osób defaworyzowanych problemy jak: niepowodzenia edukacyjne, bariery ekonomiczne, życiowe, czasowe utrudniające podejmowanie działań edukacyjnych, nieświadomość związku pomiędzy rozwijaniem kompetencji a poprawą sytuacji osobistej i zawodowej powodują, że pierwszym zadaniem andragoga w procesie nauczania okazuje się samo wskazanie celu i sensu, a nawet przyjemności jaka może płynąć z rozwijania wiedzy i umiejętności. Pomocna musi być tu wiedza o funkcjonowaniu systemu nagrody w mózgu oraz wpływie emocji, w tym stresu na kształtowanie się trwałej postawy człowieka wobec określonych doświadczeń, w tym doświadczeń edukacyjnych. Zadaniem andragoga w tym kontekście jest przede wszystkim zbudowanie wysokiego poziomu zaangażowania uczestników w proces samokształcenia oraz poznanie przez nich indywidualnych czynników motywujących i demotywujących do nauki[6].
                       

Neuroandragogika oferuje nauczycielom dorosłych także szereg rozwiązań metodycznych dotyczących organizowania procesu nauczania oraz środowiska edukacyjnego osób dorosłych. Wiedza na temat znaczenia społecznego uczenia się, działania neuronów lustrzanych, możliwości indywidualizowania nauczania poprzez proponowanie aktywności skierowanych do osób o różnych stylach poznawczych i typach inteligencji, ułatwia nauczycielowi organizowanie pracy zespołowej dorosłych uczniów oraz stopniowe poszerzanie zakresu ich samodzielności edukacyjnej, wraz ze wzrastającym poziomem i zakresem kompetencji. Wiedza o funkcjonowaniu mózgu i przebiegu  procesów kognitywnych pozwala też na wskazanie tych rodzajów zadań, aktywności, ćwiczeń, które w przypadku dorosłych zagrożonych wykluczeniem społecznym są najbardziej efektywne i w największym stopniu odpowiadają specyficznym potrzebom edukacyjnym tej grupy docelowej. Wymienić tu należy różnego rodzaju metody i techniki oparte na pracy zespołowej. Wspólne uczenie się dorosłych, aktywując neurony lustrzane, przez samą swoją formułę metodyczną zwiększa motywację i efektywność zapamiętywania informacji, ułatwia pokonywanie barier edukacyjnych i stymuluje twórcze myślenie w zespole.
                                       

Neuroandragogika podpowiada również andragogom, że metody i techniki ukierunkowane na autoanalizę i samopoznanie (zatem bazujące na rozpoznaniu i analizie posiadanych doświadczeń, wykształconych schematów i wzorców poznawczych) ułatwiają osobom o nieadekwatnej samoocenie i niskim poczuciu sprawczości odkrycie własnych atutów, talentów, zdolności i pokonywanie trudności, które do tej pory stanowiły barierę w ich edukacji i rozwoju. Na tej samej zasadzie metodą niezwykle skuteczną w świetle wiedzy o przebiegu procesów poznawczych w mózgu jest analiza przypadku. Taka metoda rozwijania kompetencji intelektualnych sprzyja sytuowaniu wiedzy teoretycznej, często abstrakcyjnej dla odbiorców o niskim poziomie kompetencji w danym obszarze, w kontekście praktycznym i realiach prawdziwego życia, co sprzyja zapamiętywaniu informacji i ułatwia ich zrozumienie. Świadomość nauczyciela dotycząca różnych rodzajów pamięci ułatwia włączanie do nauczania dorosłych różnorodnych technik wspierających zapamiętywanie (w tym mnemotechnik). Nie tylko pozytywnie stymulują one funkcjonowanie pamięci krótkotrwałej i długotrwałej, ale też ułatwiają przyswajanie i porządkowanie nowych informacji, także tym osobom dorosłym, które w toku edukacji formalnej ponosiły porażki szkolne, nie potrafiąc dostosować metod nauki do własnych predyspozycji. Wreszcie rekomendowanym w świetle założeń neuroandragogiki muszą być wszelkie metody nauczania łączące analizę i twórcze myślenie (np. mapy myśli). Uruchamiają one obie półkule mózgu, pozwalają dopasować uczenie się do własnych predyspozycji i zdolności (wykorzystując obok tekstu - obraz, schemat, symbol, etc.)[7].
                     

Wspomniane wyżej implikacje badań nad funkcjonowaniem procesów poznawczych w mózgu dla praktyki działań edukacyjnych wobec osób zagrożonych wykluczeniem społecznym stanowią zaledwie zarys problematyki włączania założeń neuroandragogiki do edukacji dorosłych. Wydaje się jednak, że ta strategia edukacyjna zyskiwać będzie coraz szersze grono zwolenników wśród osób zajmujących się zawodowo kształceniem ustawicznym, szkoleniami czy coachingiem. Świadczą o tym rozwijane aktualnie badania, jak i pojawiające się na szerokim rynku publikacje naukowe i popularnonaukowe. Warto podkreślić, że w procesie upowszechniania „przyjaznej mózgowi” edukacji dorosłych również projekt „Neuroandragogika przeciw wykluczeniu” stanowił ważne i dostrzeżone w środowisku nauczycielskim ogniwo.


[1] Neuroedukacja. Jak wykorzystać potencjał mózgu w procesie uczenia się, pod red. W. Sikorskiego, Literatura Inspiruje sp. Z o.o. 2015, s. 71-72.

[2] S. Kalinowski, Przejawy wykluczenia społecznego, „Liberte!”, http://liberte.pl/przejawy-wykluczenia-spolecznego/, (dostęp: 05.10.2019); A. Litawa, Z. Szarota, Negatywne aspekty uczestnictwa w edukacji w opiniach uczących się dorosłych, „E-mentor” nr 4 (66), http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/66/id/1263 (dostęp: 05.10.2019).

[3] J. Vetulani, Mózg: fascynacje, problemy, tajemnice, Kraków 2014, s. 183-189.

[4] A. Litawa, Z. Szarota, op. cit.

[5] K. Mikołajczyk, Jak uczą się dorośli, czyli co powinien wiedzieć trener o specyfice kształcenia uczestników szkolenia, E-mentor nr 2 (39) / 2011, http://www.e-mentor.edu.pl/artykul/index/numer/39/id/831 (dostęp: 04.10.2019).

[6] Neuroandragogy against exclusion – strategy, recommendations and good practices, pod red. K. Czekaj-Kotynia, Łódź 2019, s. 68-70.

[7] Ibidem, s. 70-71.

                 

Zobacz także:

Neuroandragogika przeciw wykluczeniu

          

Jesteś nauczycielem? Szukasz inspiracji, sprawdzonych metod i niestandardowych form?

Tutaj zebraliśmy dla Ciebie wszystkie artykuły na ten temat dostępne na polskim EPALE! 

Pracujesz z osobami zagrożonymi wykluczeniem? Szukasz inspiracji, sprawdzonych metod i niestandardowych form?

Tutaj zebraliśmy dla Ciebie wszystkie artykuły na ten temat dostępne na polskim EPALE! 

Share on Facebook Share on Twitter Epale SoundCloud Share on LinkedIn