chevron-down chevron-left chevron-right chevron-up home circle comment double-caret-left double-caret-right like like2 twitter epale-arrow-up text-bubble cloud stop caret-down caret-up caret-left caret-right file-text

EPALE

Electronic Platform for Adult Learning in Europe

 
 

Blog

O edukacji formalnej. Student dojrzały - kategoria (nie)obecna

29/06/2017
by Monika Gromadzka
Language: PL

W kilku ostatnich dziesięcioleciach dało się zauważyć wiele przemian: społecznych, kulturowych, gospodarczych czy politycznych. W Polsce – z racji uwarunkowań historycznych – przemiany te zachodzą z niespotykaną wcześniej szybkością. W czasach PRL większość młodych osób wybierała drogę kształcenia zawodowego jako tę, która mogła w przyszłości doprowadzić do względnie stałego zatrudnienia i bezpieczeństwa finansowego. Zmieniające się realia przyczyniły się jednak do większego egalitaryzmu szkoły wyższej – odblokowane zostały aspiracje edukacyjne młodzieży i dorosłych (Pleskot-Makulska 2015), a stosunkowo powszechnym był pogląd, że wykształcenie wyższe otwiera drogę do wysokich pozycji społecznych (Malewski 2011). Wpłynęło to na rozwój sieci instytucji szkolnictwa wyższego: obecnie w Polsce funkcjonuje ponad 300 szkół wyższych (w większości niepublicznych), wykształcenie wyższe staje się powszechne, a dyplom uczelni przestaje być poszukiwanym kredencjałem.

/en/file/fotolia85623875ljpg-1fotolia_85623875_l.jpg

 

Te zmieniające się realia rynku edukacyjnego i zawodowego w pewien sposób zmuszają jednostki do bardziej świadomego dokonywania wyborów edukacyjnych. Z uwagi na coraz większe bezrobocie osób z dyplomem studiów wyższych na atrakcyjności zyskuje droga kształcenia zawodowego wymagająca zazwyczaj mniejszych nakładów finansowych i czasowych niż studia. Z drugiej strony jednak niektórzy wybierają drogę zdobywania coraz to nowszych kredencjałów w postaci kursów, dyplomów i zaświadczeń. Ukończenie jednego kierunku studiów nie daje już pewności zatrudnienia, a w dobie niezwykle szybkich przemian społeczno‑gospodarczych i rozwoju technicznego wiedza i kompetencje potwierdzone dyplomem wymagają ciągłego uzupełniania i doskonalenia (Boni 2011, s. 106). Dlatego też coraz więcej osób, które z różnych przyczyn nie mogły rozpocząć studiów po ukończeniu szkoły średniej, zabiega o podwyższenie kwalifikacji na drodze edukacji formalnej.

 

W polskiej literaturze przedmiotu odnaleźć można podział na studentów nietradycyjnych i tradycyjnych. Nie ma on jednak swojego odzwierciedlenia w rzeczywistych rozwiązaniach organizacyjnych. Przyjmuje się, że każdy student jest dorosły co oznacza, że pod tym względem studenci stanowią w miarę homogeniczną grupę (Kurantowicz 2007). Założenie to nie jest jednak podzielane w niektórych krajach świata, które opracowały własne systemy wsparcia tzn. studentów nietradycyjnych. Rodzi się więc pytanie: czy studenci w okresie średniej dorosłości są grupą specyficzną, którą należy w jakiś sposób wyszczególniać z ogółu wszystkich studentów? W Polsce na poziomie instytucjonalnym takie rozróżnienie, jak wspomniałam, nie funkcjonuje. Studenci dojrzali traktowani są na równi z innymi studentami. Jedynym udogodnieniem jest ustawowo wprowadzony do sektora szkolnictwa wyższego wymóg prowadzenia procedury uznawania efektów uczenia się nabytych poza edukacją formalną.

Proces RPL (recognition of prior learning) jest jednak wynikiem realizacji przyjętych przez całą UE idei Lifelong LearningLifewide Learning, szczególnie zaś wprowadzenia Polskiej Ramy Kwalifikacji, która musi być kompatybilna z ramą unijną. Za granicą od wielu lat studenci nietradycyjni (i poszczególne grupy wchodzące w skład tej kategorii) są  podmiotem namysłu psychologów, socjologów i andragogów. W literaturze czasem zamiennie używane są terminy „student nietradycyjny” i „student dojrzały”. Nie są to jednak terminy tożsame.

Termin „student nietradycyjny” trudny jest do jednoznacznego zdefiniowania, gdyż czynniki brane pod uwagę w celu określenia, czy student należy do grupy studentów tradycyjnych, czy raczej nietradycyjnych, zależą od polityki poszczególnych krajów. Z tymi problemami borykać się muszą także badacze skupieni wokół międzynarodowych projektów dotyczących szkolnictwa wyższego (np. PRILHE czy RANHLE). W definicji przyjętej przez członków zespołu projektowego RANHLE uznano, że student nietradycyjny to dojrzały człowiek podejmujący kształcenie na poziomie wyższym, nieposiadający uprzednich doświadczeń i kwalifikacji w wyższej edukacji (strona projektu RANHLE, dostęp: 12.12.2014). Osoby, które nie są w „tradycyjnym” wieku studenckim, zaliczane są do szerszej grupy „studentów nietradycyjnych”. National Center for Education Statistics (NCES), czyli amerykańskie Narodowe Centrum Statystyczne, uznaje jednak, iż cechą charakterystyczną studenta nietradycyjnego może być nie tylko wiek[1], lecz także któryś z sześciu innych czynników (posiadanie osób zależnych na utrzymaniu; uczęszczanie przynajmniej przez część roku na zajęcia w systemie part-time; praca zawodowa w wymiarze minimum 35 godzin tygodniowo; nieukończona szkoła średnia; bycie samotnym rodzicem; bycie niezależnym finansowo). Tak szeroki zakres definicji sprawił, że w roku akademickim 1999/2000 prawie 73% amerykańskich studentów można było określić jako nietradycyjnych (Ross-Gordon 2011). Wprowadzono więc trzy stopnie bycia nietradycyjnym studentem. Student nietradycyjny w stopniu minimalnym to taki, który ma tylko jedną z siedmiu wymienionych cech, średnio nietradycyjny student charakteryzuje się dwiema lub trzema cechami, a osoby spełniające przynajmniej cztery kryteria są określane jako studenci nietradycyjni w stopniu znacznym. Oznacza to, że termin „student nietradycyjny” ma o wiele szerszy zakres. W związku z tym w wielu krajach funkcjonuje dodatkowy termin odnoszący się tylko i wyłącznie do wieku studentów – mature student[2] (dojrzały student).

Polityka dotycząca mature students zależy, jak już wspomniałam, po pierwsze od ustawodawstwa kraju, po drugie od rozwiązań funkcjonujących na danym uniwersytecie. Większość uniwersytetów w krajach, w których funkcjonuje status mature student, dba o różnego rodzaju wsparcie dla osób po odpowiednim roku życia[3]. Zazwyczaj już na etapie tzw. dni otwartych organizowane są oddzielne spotkania dla osób dojrzałych. Podczas tych spotkań nie tylko zachęca się uczestników do studiowania, lecz także porusza się kwestie dla nich ważne: pożyczki, opiekę nad dziećmi itp. Przykładowo Uniwersytet Cambridge w Wielkiej Brytanii nie prowadzi oddzielnej rekrutacji dla osób powyżej 21 r.ż.[4], ale kiedy taka osoba już dostanie się na studia, ma możliwość zamieszkania w jednym z czterech[5] koledżów przeznaczonych przede wszystkim dla starszych studentów. W niektórych można zamieszkać z partnerem, czasem też z dziećmi. Każdy dojrzały student zobowiązany jest uiszczać opłaty za studiowanie, podobnie jednak jak studenci regularni może się starać o pożyczkę studencką[6]. Mature students na tym uniwersytecie wspierani są na wiele różnych sposobów. Po pierwsze w każdym koledżu (zarówno regularnym, jak i tym dla dojrzałych studentów) są tutorzy wspierający studentów pod względem naukowym i społecznym. W koledżach dla osób po 21 r.ż. kadra jest dodatkowo przygotowana do udzielania szczególnej pomocy ludziom wracającym do uczenia się po kilku–kilkunastu latach. We wrześniu każdego roku organizowany jest Prep Course dla osób ze statusem mature students. Są to swego rodzaju dni adaptacyjne, podczas których studentów zaznajamia się z zapleczem uniwersyteckim, podstawowymi umiejętnościami studenta (m.in. korzystaniem z bibliotek czy nawet sposobem pisania esejów) i możliwościami dofinansowania studiów. Większość brytyjskich uniwersytetów w mniejszym lub większym stopniu stara się też zapewnić studentom mającym już rodziny pomoc w opiece nad dziećmi.

W Republice Irlandzkiej status mature student może otrzymać osoba powyżej 23 r.ż. Taki status znacząco wpływa na rekrutację i dalsze funkcjonowanie w społeczności akademickiej. Żeby zrozumieć związane z nim ułatwienia, trzeba poznać metody rekrutacji na uniwersytety w Irlandii. Studenci przyjmowani są na studia na podstawie wyników Leaving Certificate (można uzyskać 625 pkt.[7]). Na niektóre kierunki, np. artystyczne, może zostać przeprowadzona dodatkowa selekcja. Walka o miejsca na wybranych uniwersytetach jest niełatwa. Ukończenie Trinity College, najbardziej renomowanej irlandzkiej uczelni, otwiera drzwi do kariery, dlatego na część kierunków bardzo trudno się dostać(najcześciej wymagana liczba punktów z LC, to minimum 500). Dzięki polityce kraju – promującej wyższe wykształcenie – każdy ma szansę studiować, a jeśli spełni się dodatkowe wymagania[8], można zostać zwolnionym z opłat za studia. Osoba ubiegająca się dodatkowo o status mature student, która nie zdawała egzaminu będącego odpowiednikiem naszej matury[9], może ominąć trudną rywalizację z osobami właśnie opuszczającymi szkoły średnie. Podstawą do ubiegania się o miejsce na studiach na tych nieco korzystniejszych warunkach jest wykazanie, że kierunek, który się wybiera, jest zgodny z dotychczasową ścieżką kariery bądź zainteresowaniami (w drugim przypadku szanse na otrzymanie statusu mogą się jednak zmniejszyć). Należy przedłożyć wszystkie dokumenty świadczące o wykonywanym zawodzie, szkoleniach, a nawet zainteresowaniach oraz odbyć rozmowę kwalifikacyjną. Jeśli władze uniwersytetu uznają, że ukończenie danego kierunku jest niezbędne do rozwoju dalszej kariery, wyrażą zgodę na przyjęcie studenta. W irlandzkich uniwersytetach można zauważyć liczne udogodnienia dla dojrzałych studentów: od opieki nad dziećmi, pożyczki i możliwości zakwaterowania z rodziną aż po osobistych tutorów wspierających rozwój naukowy.

Jak widać, wiele krajów ma własne, specjalne rozwiązania umożliwiające dojrzałym studentom wejście (bądź powrót) do szkolnictwa wyższego, gdzieniegdzie zaś wsparcie udzielane jest także już po rozpoczęciu studiów. W Polsce wparcie ogranicza się tylko do wprowadzenia RPL, nie ma jednak instytucjonalnych rozwiązań wspierających dojrzałych studentów już w trakcie studiowania. Problem nie jest marginalny. Chociaż nie ma dokładnych danych dotyczących liczby studentów powyżej 40 r.ż.[10], to obserwując studentów uczestniczących w niestacjonarnym trybie studiowania, stwierdzić można, że stanowią oni znaczącą część studentów szkół wyższych. Coraz częściej studenci (a w szczególności studentki) podejmują także studia stacjonarne. A żeby określić, czy studenci dojrzali są grupą posiadającą specyficzne potrzeby, należy przeprowadzić głębszą analizę. Jednakże już przegląd  koncepcji rozwojowych, w szczególności charakterystyk okresu średniej dorosłości ukazuje, że różnią się oni od swoich młodszych koleżanek i kolegów. Cechą charakterystyczną okresu średniej dorosłości jest duża indywidualizacja ścieżek rozwoju. Relatywnie mało jest w porównaniu z wcześniejszymi fazami normatywnych zmian rozwojowych, których czas wystąpienia, tempo i natężenie można przewidywać u większości jednostek (Appelt 2013). Osoby w okresie średniej dorosłości podejmują różne role społeczne: pracownika, partnera, żony/męża, matki/ojca, czasem już babci/dziadka, czy dziecka swoich starzejących się rodziców. W literaturze przedmiotu dominuje przekonanie, że w okresie średniej dorosłości  ludzie (a szczególności kobiety)  są częściej narażeni na konflikty ról bardziej niż w okresach wczesnej i późnej dorosłości[11]. Rola  rodziców małych, dorastających, a na nawet dorosłych dzieci wiąże się z pewnymi zadaniami. Bycie w związku też wymaga znacznego zaangażowania, a starsze pokolenie (rodzice, teściowie, a także dziadkowie) wymagają coraz większego wsparcia. Oprócz tego przeciętny Polak w tym wieku jest aktywny zawodowo, wchodzi w relacje z bliższymi i dalszymi znajomymi, czasem podejmuje też  inne aktywności (obywatelskie, społeczne, polityczne). Te wszystkie zadania, mimo że często podejmowane na własne życzenie, mogą generować spore napięcie i poczucie przeciążenia. Jednostka z jednej strony styka się z wymaganiami społecznymi, z drugiej z własnym widzeniem świata. Jeśli nie uda jej się tych dwóch tendencji pogodzić, może być narażona na szereg napięć związanych z funkcjonowaniem społecznym w rolach. Dojrzały student dodaje więc, do całkiem już rozbudowanego konglomeratu ról jeszcze jedną, która również generuje obciążenia.

Interesujące jest więc, jak dojrzały student „radzi” sobie z łączeniem ról, jak odczytuje rzeczywistość szkół wyższych oraz jak uczestnictwo w takiej formie edukacji wpływa na jego biografię. Badania polskich studentów nietradycyjnych, w których uczestnikami bywają osoby dojrzałe wiekiem[12] (nie zawsze jednak byli to badani w okresie średniej dorosłości) są podejmowane coraz częściej, chociaż nadal jest to bardzo niewielka liczba analiz (por. m.in. Panasiewicz 2009; Jurgiel-Aleksander 2013; Kurantowicz, Ligus, Nizińska 2010; Kurantowicz, Nizińska 2011; Kurantowicz, Nizińska 2014). Dlatego zasadne wydaje się postulowanie głębszej analizy zjawiska studiowania w okresie średniej dorosłości.

Dr Monika Gromadzka - andragog, pracownik Katedry Edukacji Ustawicznej i Andragogiki Uniwersytetu Warszawskiego, Członek Rady Wydziału 2016 – 2020, Ambasador EPALE.

 

Zobacz także:

Kilka przydatnych porad, jak wybrać szkołę trenerów i nie tylko… Mój proces decyzyjny

Kilka przydatnych porad, jak wybrać szkołę trenerów i nie tylko… Zasady, którymi się kieruję

Podejmowanie aktywności edukacyjnej oczami andragoga. Część 1.

WeLearning, czyli o wirtualnych społecznościach uczących się

Powrót do edukacji formalnej. Szansa na zmianę?

Andragog, czyli: co pani robi?

Andragog, czyli: co pani robi? cz.II

Gadżety trenera. Must have czy zbędny dodatek?

Bealtaine- prawdziwe święto lata

Jak wspierać tranzycję na rynek pracy? Projekt EMPLOY

Przez dwa dni byłam na psycho-tropach … Filmowych :)

 


[1] Co ciekawe, uznano, że studentem nietradycyjnym jest także ten, którego przerwa między szkołą średnią a rozpoczęciem studiów wynosiła zaledwie 1 rok kalendarzowy.

[2] W USA często występuje też określenie adult student.

[3] W niektórych krajach o taki status można się ubiegać już wtedy, gdy ma się 21 lat (np. Wielka Brytania), w innych trzeba mieć ukończone 23 lata (Republika Irlandii).

[4] W tym uniwersytecie status mature student otrzymuje osoba, która ma min. 21 lat i nie ukończyła wcześniej żadnych innych studiów. Składa się wtedy aplikację jako mature student, ale wymogi, dokumenty i listy rankingowe są wspólne.

[5] W skład Uniwersytetu Cambridge wchodzi 29 koledżów i każdy nowy student musi zostać do któregoś przydzielony. Niektóre koledże są przeznaczone tylko dla studentów wybranych kierunków, w innych kryterium kierunku nie jest ważne. W uniwersytecie funkcjonują też cztery koledże, w których mieszkają przede wszystkim osoby mające status mature student. Te koledże to: Hughes Hall, Lucy Cavendish (kobiecy), St Edmund’s i Wolfson.

[6] Pożyczki studenckie są w Wielkiej Brytanii udzielane na bardzo preferencyjnych warunkach. Większość aplikujących otrzymuje zgodę na pożyczkę, a jeśli po ukończeniu studiów absolwent będzie zarabiał mniej niż 21 tys. funtów rocznie, spłaty zostaną zawieszone aż do momentu, kiedy jego zarobki osiągną ten poziom.

[7] Za każdy zdawany przedmiot można uzyskać maks. 100 pkt., jeśli zdawało się egzamin na poziomie rozszerzonym i otrzymało ocenę A1 (za matematykę max. 125pkt.). Za najwyższą możliwą ocenę z egzaminu zdawanego na poziomie podstawowym dostaje się już tylko 60 pkt.

[8] Wymagania te, określone przez Government Free Fees Initiative, to: studiowanie w pełnym wymiarze godzin na studiach dziennych, zaliczenie poszczególnych lat w terminie i posiadanie obywatelstwa Republiki Irlandzkiej.

 

[10] Niestety, w Polsce ostatnią grupą wiekową wyszczególnianą w statystykach są osoby 30+ (w bardzo nielicznych podsumowaniach, ale już unijnych, wystepuję kategoria osób 35+)/

[11] Chociaż spotkać można też poglądy, że w wieku średnim zmniejsza się liczba i ranga problemów związanych z konfliktem ról, gdyż wraz z dorastaniem i odchodzeniem z domu rodzinnego dzieci relacje w rodzinie ulegają stabilizacji i zmniejsza się liczba obowiązków (Appelt, Wojciechowska 2002).

[12] Np. Błuszkowski J. Grzelak Z., Iłowiecki M. Szczepański M., Studiuję i pracuję zawodowo, Warszawa 1969; O. Czerniawska, Kształcenie dorosłych a środowisko rodzime, Warszawa 1970; B. Juraś-Krawczyk, Kobieta zamężna w roli ucznia, Warszawa 2001. Zagraniczne badania jakościowe opisano m.in. w pracach: A. McLaren, Ambitions and Realizations. Women in Adult Education, London-Washington DC 1985; R. Edwards, Mature Women Students. Separating or Connecting Family and Education, London-Washington DC 1993; B. Merrill, Gender, Change and Identity: Mature Women Students in Universities, Aldershot-Brookfield 1999; J. Parr, Identity and Education: The Links for Mature Women Students, Aldershot-Brookfield 2000.

 

Boni M. (2011) (red.), Raport: Młodzi 2011, źródło: http://kprm.gov.pl/Mlodzi_2011_alfa.pdf, dostęp: 20. 12. 2015.

Jurgiel-Aleksander A. (2013), Doświadczenie edukacyjne w perspektywie andragogicznej. Studium biograficzno-fenomenograficzne, Gdańsk.

Kurantowicz E. (2007), O uczących się społecznościach. Wybrane praktyki edukacyjne ludzi dorosłych, Wrocław.

Kurantowicz E., Ligus R., Nizińska A. (2011), Zmieniająca się kultura szkoły wyższej wobec potrzeb studentów "nietradycyjnych" - doświadczenia badawcze z europejskiego projektu PRILHE 2004-2006 r. [w:] A. Buchner-Jeziorska, A. Dziedziczak-Foltyn (red.) Proces boloński: ideologia i praktyka edukacyjna, Łódź s. 191-204.

Kurantowicz E., Nizińska A. (2011), Mikrohistorie studentów nietradycyjnych o uczeniu się w instytucjach kształcenia wyższego: o niezamierzonych skutkach uczestnictwa w projekcie europejskim PRILHE, Wrocław.

Kurantowicz E., Nizińska A. (2012), Trajektorie uczenia się w instytucjach kształcenia ustawicznego, Wrocław.

Kurantowicz E., Nizińska A. (2014), Equality and improving retention practices for non-traditional students in Poland [w:] Fergal Finnegan, Barbara Merrill, Camilla Thunborg (red.), Student Voices on Inequalities in European Higher Education : Challenges for theory, policy and practice in a time of change ; Routledge NY, s.109-120.

Malewski M. (2011), Edukacja akademicka w pułapce pozornego egalitaryzmu, „Teraźniejszość - Człowiek - Edukacja", nr 3(55), s. 109-127.

Panasiewicz A. (2009), Studiowanie w średniej dorosłości a projektowanie życia. Studium psychopedagogiczne zdarzeń niepunktualnych [w:] R. Borowiec (red.), Współobecne dyskursy, Toruń, s. 91- 108.

Pleskot- Makulska K. (2015), Transformacja uniwersytetu. Od limitowanego do szerokiego dostępu do studiów, od autoteliczności do ko modyfikacji wiedzy [w:] E. Skibińska (red.) Kariery zawodowe andragogów. Studium empiryczne, Warszawa, s. 11 - 32.

Ross-Gordon, J.M. (2011), Research on adult learners: Supporting the needs of a student population that is no longer non-traditional, “Association of American Colleges and Universities”, Vol. 13 Nr 1, adres: http://www.aacu.org/peerreview/pr-wi11/prwi11_rossgordon.cfm, dostęp: 17.06.2017.

Share on Facebook Share on Twitter Epale SoundCloud Share on LinkedIn
Refresh comments Enable auto refresh

Displaying 1 - 1 of 1
  • Ewa Nowak-Koprowicz's picture

    Warto zagłębić się w przedstawioną przez Autorkę, w sposób wnikliwy i przejrzysty, charakterystykę. Załączam pozdrowienia dla wszystkich "dojrzałych studentów", który obecność podczas zajęć w grupach razem ze "studentami tradycyjnymi" osobiście bardzo cenię. W oparciu o własne doświadczenia mogę pokusić się o stwierdzenie, że w przypadku takich "wielopokoleniowych" grup studenckich wzrasta jakość kształcenia.