European Commission logo
Create an account
Blog
Blog

Komunikacja empatyczna wobec łotewskiej pamięci o Zagładzie oraz w kontekście współczesnym. Seminarium w Žanis Lipke Memorial w Rydze

Podczas seminarium omawiano wykorzystanie porozumienia bez przemocy w pracy z łotewską publicznością, także w kontekście trwającej wojny w Ukrainie.

Pierwsze spotkanie partnerów projektu „Model komunikacji empatycznej w edukacji dorosłych w muzeach historycznych i miejscach pamięci” w lutym 2022 roku w Paryżu zakończyło się w przeddzień agresji rosyjskiej na Ukrainę. Poznawane wówczas zasady tzw. porozumienia bez przemocy w kontekście pamięci społecznej o Zagładzie, po 24 lutego nabrały nowego, współczesnego kontekstu, któremu partnerzy postanowili przyjrzeć się podczas kolejnego spotkania. Czerwcowe seminarium w Rydze poświęcili więc nie tylko zagadnieniom historycznym, ale rozważali także rolę porozumienia bez przemocy w obliczu współczesnej wojny i zachodzącej na jej tle społecznej polaryzacji na Łotwie.

Już od ponad roku pracownicy Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w Warszawie, Mémorial de la Shoah w Paryżu, Žanis Lipke Memorial w Rydze i Holocaust Fund of the Jews from Macedonia w Skopju nabywają umiejętności w zakresie „Porozumienia bez przemocy” (PBP) – metodzie komunikacji opracowanej przez dra Marshalla B. Rosenberga, amerykańskiego psychologa, która służy wspieraniu dialogu i budowaniu społeczeństw opartych na empatii i rozumieniu potrzeb każdego człowieka. W ramach projektu „Model komunikacji empatycznej w edukacji dorosłych w muzeach historycznych i miejscach pamięci” pracownicy konsorcjum ćwiczą zastosowanie PBP i przekonują się o jego wieloaspektowej użyteczności w kontaktach z publicznością swoich instytucji.

Przeczytaj więcej o projekcie „Model komunikacji empatycznej w edukacji dorosłych w muzeach historycznych i miejscach pamięci”.

Podczas programu szkoleniowego w Žanis Lipke Memorial w Rydze w dniach 6-8 czerwca 2022 r., uczestnicy projektu rozważali sposoby wykorzystania PBP w pracy z publicznością tej placówki, zwracając uwagę na lokalne uwarunkowania społeczne, historyczne i polityczne oraz ich wpływ na kształtowanie się pamięci zbiorowej Łotyszy o Zagładzie Żydów. Część z omawianych przykładów pracy z publicznością dotyczyła współczesnego kontekstu wojny w Ukrainie, której percepcja wywołuje na Łotwie liczne napięcia społeczne. Ćwiczenia nawiązujące do konkretnych sytuacji komunikacyjnych prowadzone były przez trenerki PBP, Imeldę Podiņę i Céline Huart z Empathy Tank Baltic, a przeplatały je spotkania i wykłady eksperckie oraz wizyty w miejscach pamięci i Zagłady.

Z ramienia gospodarzy, kuratorka i edukatorka Maija Meiere-Oša, przybliżyła uczestnikom historię rodziny Lipków, której poświęcone jest ryskie muzeum. Žanis Lipke Memorial znajduje się na wyspie Ķīpsala i opowiada historię rodziny pracownika portowego – Žanisa Lipkego, który podczas okupacji niemieckiej, wraz z żoną Johanną, ratował Żydów z getta w Rydze. Jako dostawca Luftwaffe, Lipke pomagał robotnikom przymusowym w ucieczce a niektórych ukrywał w podziemnym bunkrze, we własnej szopie. Łącznie schronienie znalazło tam ponad 50 osób. W 2012 roku obok domu rodzinnego Lipków, utworzono muzeum ich pamięci. Ascetyczna czarna bryła budynku bez okien reprezentuje kryjówkę, a jednocześnie, przypominając odwróconą łódź – symbolizuje Arkę Noego. We wnętrzu panuje mrok, a przestrzeń jest dość ciasna. Prezentując wystawę stałą, Maija Meiere-Oša zwracała uwagę na miejsca, które w sposób szczególny rezonują wśród zwiedzających. Punktem takim jest już sam początek wystawy – ściana skonstruowana ze zwęglonego drewna, którą pokrywa tafla szkła. Zwiedzający zobaczyć w niej mogą swoje odbicie, co u niektórych przywołuje na myśl spalone ciała ofiar Zagłady. Na publiczności silne wrażenie często robi także sposób, w jakim upamiętniony jest podziemny bunkier – przestrzeń wzorowana na piwnicy Lipków, w której przebywali Żydzi. Zwiedzający patrzą na kryjówkę z wysokości pierwszego piętra, nie mając do niej dostępu. Widzą tylko wąską, klaustrofobiczną przestrzeń i kilka prycz. Omawianie historii ukrywania oraz zastosowanych zabiegów wystawienniczych wymaga od pracowników Žanis Lipke Memorial umiejętności okazywania empatii i rozpoznawania potrzeb zwiedzających w duchu porozumienia bez przemocy.

Szerszy kontekst historyczny i społeczny dla historii i upamiętnienia rodziny Lipków uczestnicy szkolenia poznali dzięki dr. Didzisowi Bērziņšowi z Instytutu Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Łotwy, który opowiedział o historii Zagłady Żydów łotewskich oraz o polityce pamięci, badaniach historycznych i tekstach kultury (literaturze, filmie) na ten temat, gdy Łotwa pozostawała częścią ZSRR.

Szczegółowo historię ryskich Żydów podczas Zagłady uczestnicy seminarium poznali podczas przejazdu przez teren dawnego getta w Rydze oraz wizyt w miejscach pamięci. Dyrektor muzeum „Jews in Latvia” Ilya Lensky opowiedział o tragicznych wydarzeniach w lesie przy stacji kolejowej Rumbula. W dwóch akcjach eksterminacyjnych, przeprowadzonych 30 listopada i 8 grudnia 1941 r., Niemcy i łotewscy kolaboranci zamordowali tam ok. 25 tys. więźniów getta ryskiego, a także 942 Żydów z zagranicy, przywiezionych z Berlina. Sześć olbrzymich dołów, w których grzebano ofiary wykopało uprzednio 300 sowieckich jeńców wojennych, którzy również zostali zamordowani.  

Słuchacze poznali także historię obozu koncentracyjnego Salaspils. Obóz ten, organizowany od października 1941 r., miał być przeznaczony dla więźniów politycznych oraz Żydów z krajów zachodnioeuropejskich, jednak od 1942 r. Niemcy zaczęli przywozić tu także mieszkańców Łotwy, Rosji i Białorusi. Do budowy obozu zmuszono żydowskich więźniów, spośród których około tysiąc zmarło z powodu morderczej pracy, głodu i chorób. W roli oprawców występowali zarówno niemieccy okupanci, jak też ich łotewscy poplecznicy. Według najnowszych badań historyków łotewskich, w latach 1943–1944 w barakach na stałe przebywało od 2 do 3 tys. więźniów, łącznie było to ok. 23 tysięcy osób, a liczba ofiar wyniosła ok. 3 tysiące, w tym kilkaset małych dzieci. W 1944 r. wycofujący się Niemcy, zacierając ślady swych zbrodni, zlikwidowali obóz. W 1967 r. w Salaspils powstało miejsce pamięci: muzeum i liczne upamiętnienia ofiar: m.in. dzieci, w miejscu ich baraku, oraz Żydów przywiezionych tu z Niemiec, Austrii i Czech. „Ta ziemia płacze krwią” brzmi napis na bramie prowadzącej na teren obozu. Po jej przekroczeniu słychać przejmujący, rytmiczny dźwięk, który przypominać ma dźwięk bijącego serca.

Uczestnicy seminarium odwiedzili także teren Jumpravmuiža (Jungfernhof) – prowizorycznego obozu koncentracyjnego, powstałego w grudniu 1941 roku. Do marca 1942 r. – zginęło w nim ok. 4 tys. Żydów z Niemiec i Austrii oraz ok. 2 tys. osób starszych i z niepełnosprawnościami. Nad mogiłami, w których zakopano ofiary, Niemcy ułożyli tory kolejowe. Proces dokładnej lokalizacji masowych grobów nadal trwa. Ilya Lensky opowiedział zebranym o oficjalnej polityce pamięci wobec wymienionych miejsc i oddolnych staraniach o ich upamiętnienie.

Istotnym punktem programu seminarium był także ryski pomnik żołnierzy Armii Radzieckiej – „wyzwolicieli radzieckiej Łotwy i Rygi z rąk okupantów niemiecko-faszystowskich”, który dziś na stałe otacza szczelny policyjny kordon. Wybudowany u schyłku ZSRR, w 1985 r., monument od dawna wzbudzał kontrowersje w społeczeństwie łotewskim, którego 26% stanowi mniejszość rosyjska. Część mieszkańców postrzega go jako symbol okupacji radzieckiej na Łotwie, inna zaś uważa pomnik i okres, w którym powstał, za element historii kraju. W obliczu rosyjskiej agresji na Ukrainę, obecność i wymowa pomnika nabrały jednak silniejszego symbolicznego znaczenia, doprowadzając do jeszcze głębszej polaryzacji i apeli o jego zburzenie, o czym opowiedziała uczestnikom dyrektorka Žanis Lipke Memorial, Lolita Tomsone. Problem pomnika wywołał ożywioną dyskusję i stanowił doskonały przykład do ćwiczenia PBP oraz próby zrozumienia potrzeb obu stron konfliktu. O wartości tej części mówi uczestniczka szkolenia, Małgorzata Waszczuk, kierowniczka sekcji edukacji dorosłych w Muzeum POLIN:

„Dla mnie szczególnie ciekawe było poznanie kontekstu dyskusji o Pomniku Zwycięstwa w Rydze – Czy pomnik powinien nadal istnieć? Jak funkcjonuje w mieście? Jakie ma znaczenie dla mniejszości rosyjskiej w Łotwie? Argumentom w tej gorącej dyskusji przyglądaliśmy się poprzez metodę Porozumienia bez przemocy. Ten przykład był dla mnie inspirującym punktem na drodze uczenia się rozpoznawania i nazywania emocji oraz stojących za nimi potrzeb.”

Tematowi wykorzystania PBP w kontekście trwającej wojnie w Ukrainie poświęcona była specjalna cześć programu szkoleniowego. Uczestnicy konsorcjum silnie odczuwają jego obecność w codziennej pracy z publicznością – zarówno w kontekście bieżących wydarzeń, jak i zagadnień historycznych.  „Aktualna wojna wpływa na nasze relacje z osobami uczestniczącymi w wydarzeniach muzealnych: silne emocje mogą się pojawiać nie tylko podczas dyskusji o współczesności, ale także zajęć dotyczących pamięci o drugiej wojnie światowej”, zwraca uwagę Małgorzata Waszczuk.  

Za pośrednictwem platformy zoom, uczestnicy wysłuchali dr Natalii Otrishchenko, pracowniczki Center for Urban History we Lwowie. Jej wykład „Jak słuchać w czasie wojny?” dotyczył projektu dokumentacyjnego „24.02.2022, 5 rano: Świadectwa wojny”, w ramach którego dokumentaliści z Center for Urban History gromadzą relacje osób uchodźczych przybywających do Lwowa z innych części Ukrainy. Dr Otrishchenko szczegółowo objaśniała metodologię projektu, jego cele oraz wyzwania stojące przed składającymi relacje i badaczami, zwracając szczególną uwagę na etyczny aspekt prowadzonych rozmów, mających silnie obciążenie emocjonalne, ale i walory wzmacniające. Temu, jak obecna sytuacja osób uchodźczych w krajach partnerów projektu oddziałuje na lokalne nastroje społeczne oraz na pracę w muzeach historycznych, uczestnicy przyglądali się podczas wystąpienia Agnese Lāce, łotewskiej ekspertki ds. migracji i polityki integracyjnej. Agnese Lāce opowiedziała o oficjalnych i oddolnych programach wsparcia uchodźców, a także ich zróżnicowanym odbiorze w łotewskiej sferze publicznej.

„Zachować wiarę w ludzkość. Zwłaszcza teraz”: przeczytaj więcej o PZP w kontekście wojny w Ukrainie w artykule Maiji Meiere-Oša, edukatorki i kuratorki Žanis Lipke Memorial w Rydze.

Kolejne spotkanie szkoleniowe zaplanowane zostało na wrzesień 2022 roku. Partnerzy spotkają się w siedzibie Holocaust Fund of the Jews from Macedonia w Skopju. Tematem wrześniowego seminarium będzie komunikacja empatyczna w edukacji osób dorosłych prezentujących rozbieżne wizje Zagłady Żydów w krajach europejskich, na przykładzie sąsiedztwa macedońsko-bułgarskiego.

Projekt współfinansowany przez Komisję Europejską w ramach programu Erasmus+.  Publikacja została zrealizowana przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Publikacja odzwierciedla jedynie stanowisko jej autorów i Komisja Europejska oraz Narodowa Agencja Programu Erasmus+ nie ponoszą odpowiedzialności za jej zawartość merytoryczną.

Login (1)

Login or Sign up to join the conversation.

Want to write a blog post ?

Don't hesitate to do so! Click the link below and start posting a new article!

Latest Discussions

Want to talk about Trainee programmes bringing graduating students to Balkan countries such as Montenegro, Albania, Kosovo and North Macedonia, instead of migrating from them?

Erasmus + Balkan exchange projects?

Want to talk about Trainee programmes bringing graduating students to Balkan countries such as Montenegro, Albania, Kosovo and North Macedonia, instead of migrating from them?

More